افغانستان ۾ نوان واقفڪار

افغانستان ۾ واقفڪار ملائڻ جي ڪا رسمي ملڪ گير خدمت يا عوامي رجسٽر موجود ناهي. ماڻهو عام طور خاندان ۽ مائٽن جي گڏجاڻين، پاڙن، قوم (qawm) جي نيٽ ورڪن، بازارن، مسجدن، اسڪولن، ڪم جي جاين ۽ برادريءَ جي انهن هنڌن تي ملن ٿا جتي پهچ ممڪن هجي. قوم (qawm) حالتن موجب ٺهندڙ اندروني گروهه يا يڪجهتيءَ جو نيٽ ورڪ آهي؛ اهو ڀروسو ۽ رسائي ڏئي سگهي ٿو، پر سماجي ڪنٽرول به پيدا ڪري سگهي ٿو. شوريٰ يا جرڳي (shura or jirga) صلاح، ثالثي يا برادريءَ جي انتظام لاءِ مقامي طور مختلف ڪائونسل يا بزرگن جي جوڙجڪ آهي، واقفڪار ملائڻ جي خدمت نه. سڀ کان محفوظ تعارف عام طور ڪنهن گڏيل ڀروسي واري رابطي، خاندان جي فرد، پاڙيسري، برادريءَ جي وچ واري شخص يا اهڙي ماڻهو وسيلي ٿئي ٿو جنهن سان لاڳاپو جاچي سگهجي. اجنبي ماڻهن سان اوچتو رابطو، دٻاءَ هيٺ اڪيلي ملاقات، پرڏيهي ماڻهن سان رابطو يا اهڙي ڪنهن سان رابطو جنهن تي اختيارين کي شڪ ٿئي، بي اعتمادي، حراست يا ٻين نقصانن جو خطرو وڌائي سگهي ٿو. ملاقات طئي ڪرڻ، رابطي جا تفصيل ڏيڻ، تصويرون ڪڍڻ يا پيغام اڳتي موڪلڻ کان اڳ رضامندي وٺو. جيڪڏهن رابطو جاري رکڻ خطرو پيدا ڪري ته تفصيلي سبب ڏيڻ کان سواءِ رابطو ختم ڪرڻ جائز آهي. عوامي رابطي تي عملي طور لاڳو ٿيندڙ ضابطا ۽ مقامي عملداري اثرانداز ٿين ٿا. امر بالمعروف ۽ نهي عن المنڪر واري وزارت اهڙي ماحول ۾ ڪم ڪري ٿي جتي جنس جي بنياد تي جدائي، عورتن جي اچ وڃ، لباس، آواز ۽ عوامي اظهار تي پابنديون آهن. محرم (mahram) ڪجهه عملي ضابطن تحت گهربل مرد ساٿي يا مائٽ آهي، جڏهن ته حجاب (hijab) عوامي هنڌن تي متوقع يا نگراني هيٺ ڍڪڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. عورتن ۽ ڇوڪرين کي پارڪن، جم خانن، عوامي غسل خانن، نمائشن ۽ ٻين عوامي هنڌن تائين رسائيءَ تي سخت يا علائقائي پابنديون ٿي سگهن ٿيون؛ محرم کان سواءِ يا اختيارين جي نظر ۾ اڻپوري حجاب سبب آمدورفت يا خدمتن کان به انڪار ٿي سگهي ٿو. عملداري علائقي موجب بدلجي ٿي، تنهنڪري هڪ هنڌ جو تجربو سڄي ملڪ لاءِ محفوظ طريقو ثابت نٿو ڪري. رسمي يا نيم رسمي متبادل رڳو محدود ۽ خدمت فراهم ڪندڙ تي دارومدار رکندڙ هنڌن تي موجود آهن. يونيسيف جا برادريءَ تي ٻڌل محفوظ هنڌ، جتي مقامي اڳواڻ ۽ اختيارين اجازت ڏين، ساٿين سان رابطي ۾ مدد ڪري سگهن ٿا. يو اين ايڇ سي آر جا عورتن جا برادري مرڪز منظم سماجي نيٽ ورڪ، ڀلائيءَ جي مدد ۽ ذهني صحت يا نفسياتي-سماجي سهائتا ڏئي سگهن ٿا. ٻيا گڏيل قومن يا غير سرڪاري تنظيمن جا تحفظ جا رستا مقامي طور موجود ٿي سگهن ٿا، پر اهليت، جنس ۽ عمر جي رسائي، گنجائش، اجازت، وقت ۽ هنڌ مختلف آهن. انهن خدمتن کي هر هنڌ موجود يا مقامي حالتن جي جاچ جو متبادل نه سمجهو. ڊجيٽل واقفڪارن سان رابطو يقيني طور خانگي نه آهي. 2024ع ۾ هر 100 ماڻهن تي موبائل براڊبينڊ سبسڪرپشن لڳ ڀڳ 60.1، موبائل فون جي مالڪي لڳ ڀڳ 48.4 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ جو استعمال لڳ ڀڳ 16.1 سيڪڙو هو؛ بجلي، خرچ، ضلعي ۽ جنس جا فرق حقيقي رسائيءَ تي اثرانداز ٿين ٿا. طالبان يا عملي اختيارين ڪجهه هنڌن تي موبائل ۽ انٽرنيٽ خدمتون بند، سست يا معطل ڪيون آهن، ۽ فونن جي جاچ ۾ تصويرون، موسيقي ۽ رابطي جون ايپس ڊاهي يا ضبط ڪرڻ جا واقعا درج ٿيا آهن. گهٽ ۾ گهٽ ذاتي ڄاڻ ونڊيو، حساس تصويرن کان پاسو ڪريو، اسڪرين شاٽ يا پيغام اڳتي موڪلڻ کان اڳ اجازت وٺو، ۽ رابطي ۽ رستي لاءِ متبادل منصوبو رکو. سرڪاري سفري صلاحون هن وقت افغانستان کي سفر نه ڪرڻ وارو هنڌ قرار ڏين ٿيون. دهشتگردي، اغوا، پرتشدد ڏوهه، من ماني يا غيرقانوني حراست، بدامني ۽ صحت جون محدود سهولتون ماڻهن سان ملاقات بابت فيصلن تي اثرانداز ٿين ٿيون. ڀريل هنڌن، بازارن، اسڪولن، مسجدن، چيڪ پوسٽن، سرڪاري يا سلامتيءَ وارن هنڌن ۽ پرڏيهي ماڻهن جي اچ وڃ وارن هنڌن تي خطرو وڌي سگهي ٿو. گهٽ نمايان رهو، ڀروسي واري شخص کي پنهنجي وڃڻ جي خبر ڏيو، مظاهرن کان پاسو ڪريو ۽ پوليس جي جواب تي ڀروسو نه ڪريو؛ ايف سي ڊي او موجب هنگامي نمبر 119 آهي، پر دستيابي ۽ جواب جي ضمانت ناهي. لباس بابت الزامن يا حراست کي منهن ڏيندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي بدنامي، اڪيلائي يا خانداني ۽ برادريءَ جي تشدد جو خطرو به ٿي سگهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن تي رابطو يا حوالو زبردستي نه مڙهيو ۽ رازداريءَ جو واعدو نه ڪريو.