په افغانستان کې د مهارتونو لوړول

افغانستان د مهارتونو لوړولو یو موټی ملي سیستم نه لري. تخنیکي او حرفوي زده‌کړې او روزنه (TVET) رسمي، غیررسمي او غیررسمي لارې رانغاړي. رسمي TVET تر ډېره د لومړنۍ روزنې لپاره ده؛ نو د لویانو، بېرته راستنېدونکو او ټاکلو مهارتونو د پراختیا لپاره غیررسمي کورسونه، ټولنیز پروګرامونه، د کارځای شاګردي او د ښوونکو روزنه ځانګړی اهمیت لري. د تخنیکي او حرفوي زده‌کړو او روزنې اداره (TVETA) رسمي TVET او لنډ حرفوي کورسونه څاري. په ۲۰۲۴ کال کې ۳۵۷ دولتي بنسټونه ثبت شوي؛ په هماغه کال کې د رسمي سکتور خصوصي بنسټونو شمېر صفر راپورлогд. د کار او ټولنیزو چارو وزارت (MoLSA) د بالفعل مسؤل د مهارتونو د پراختیا عمومي ریاست تر چتر لاندې د غیررسمي روزنې لپاره شاوخوا ۴۲ دولتي او شاوخوا ۳۵۰ خصوصي انسټیټیوټونه هم شته؛ د دې شمېر لپاره یو ثابت مرجع نېټه نشته. د پوهنې وزارت، UNESCO، UNICEF، ملي شریکان، نادولتي ادارې، خصوصي خدمت‌وړاندې کوونکي، کارورکوونکي او بازار هم د مهارت‌لوړونې فرصتونه برابروي. سواد او له عاید سره تړلي مهارتونه د ننوتلو مهمه لاره ده. له ۲۰۲۳ راهیسې د ځوانانو او لویانو د سواد او بنسټیزې زده‌کړې پروګرام (YALBE) په ۲۰ ولایتونو کې له ۲۵۰۰۰ څخه ډېر ځوانان او لویان، چې محدود یا هېڅ سواد نه لري، تر پوښښ لاندې راوستي؛ تر ۶۰ سلنې ډېرې یې ښځې یا تنکۍ نجونې وې. د ۲۰۲۲ څخه تر ۲۰۲۵ مودې لپاره ۵۶۱۰۹ نوم‌لیکنې راپور شوې. له دې ډلې ۵۳۸۶۰ لومړۍ کچه بشپړه کړه، چې نږدې د درېیم ټولګي له زده‌کړې سره برابره ده، او ۲۲۴۹ دویمه کچه بشپړه کړه، چې نږدې د شپږم ټولګي له زده‌کړې سره برابره ده. د پروګرام راپور شوي شمېرې د یوه ملي ټولیز شمېر په توګه مه جمع کوئ. د مهارتونو پراختیا او سواد لوستل او حسابول له بازار سره اړوند عاید رامنځته کوونکو مهارتونو، ټولنیزو او ژوند مهارتونو، او بنسټیز کاروباري مدیریت سره یوځای کوي. بېلګې یې ګنډل او ګلدوزي، د چرګانو ساتنه، د شاتو مچۍ ساتنه، د کب، لبنیاتو او خوړو پروسس، د سبزیو کرل او لومړنۍ مرستې دي. د ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۶ د UNESCO پروژې په لسو ولایتونو کې ۱۰۰۰۰ زده‌کوونکي تر پوښښ لاندې راوستل پلان کړي؛ د ۲۰۲۵ څخه تر ۲۰۲۶ بېله EU-UNESCO پروژه په پنځو ولایتونو کې ۷۵۰۰ ځوانان او لویان تر پوښښ لاندې راوستل پلان کړي. د کار او ټولنیزو چارو وزارت حرفوي مرکزونه په ځینو بېلګو کې شپږ میاشتني کورسونه وړاندې کوي چې نظري او عملي زده‌کړې سره یوځای کوي او سند ورکوي. د ۲۰۲۶ په جنوري کې په کابل کې د ګنډلو، د ودانۍ برېښنا، فلزکارۍ، کمپیوټري کارونې، نلدوانۍ او ترمیم په برخو کې د کورسونو بشپړېدل راپور شوي. دغه بېلګې ځانګړي فرصتونه ښيي، نه ملي ټولیز شمېر. غیررسمي لارې لکه شاګردي عموماً په کارځای یا خصوصي خدمت‌وړاندې کوونکي پورې تړلې وي؛ لاسرسی، روزنیز کیفیت، بشپړېدل او پېژندنه یې په ځانګړې توګه ډېر توپیر لري. د ښوونکو مسلکي پرمختګ هم اړوند دی. د UNESCO په ملاتړ د ښوونکو د لومړنۍ او دوامدارې روزنې اقدامات ټولو ۳۴ ولایتونو ته پراخ شوي او د دندې تر مخه او د دندې پر مهال ملاتړ رانغاړي. د معلولیت لرونکو کسانو لپاره TVETA د ړندو او کوڼو زده‌کوونکو ځانګړي مرکزونه او پروګرامونه لري، چې بریل او نښې ژبه هم پکې شامل دي؛ خو دا فرصتونه په ټاکلو ځایونو کې متمرکز دي. لاسرسی د پروګرام له مخې توپیر کوي. د سواد او مهارتونو پروګرامونه ډېری وخت هغه ځوانان او لویان په نښه کوي چې بنسټیزه زده‌کړه یې محدوده وي، بېرته راستنېدونکي، کوربه ټولنې یا له اقتصادي اړتیا سره مخ کسان؛ په ډېرو پروژو کې ښځې او نجونې لومړیتوب لري. د انفرادي حرفوي پروګرامونو لکه د UNICEF د وړاندیزونو لپاره د ۱۵ څخه تر ۲۵ کلونو عمر او ثابته اقتصادي اړتیا پرېکنده کېدای شي. د MoLSA کورسونه د داخلې ازموینه یا ټاکنه غوښتلای شي. بېوزلي، واټن، امنیتي وضعیت، د زده‌کړې ځای او موادو نشتوالی او محدود انټرنېټ ګډون محدودوي. ښځې او نجونې بالفعل له شپږم ټولګي پورته له رسمي زده‌کړو ایستل شوې دي؛ له ۲۰۲۲ راهیسې لوړو زده‌کړو ته لاسرسی هم بالفعل ورته بند دی. په خوندي ځایونو کې ټولنیز او عاید پورې تړلي کورسونه سیمه‌ییز بدیل کېدای شي، خو د ګډون ضمانت نه کوي. د مسلکي مهارت‌لوړونې لپاره د کورس، معاش لرونکي رخصت، د زده‌کړې واوچر یا د عامه لګښت پوښښ ملي قانوني مستحق حق نه دی مستند شوی. د کورس له مخې TVETA، MoLSA یا اړوند خدمت‌وړاندې کوونکی سند ورکوي. د نادولتي ادارو او شاګردۍ سندونه په هر ځای کې یو شان نه پېژندل کېږي. د پروګرام له مخې ګډونوال باید د حاضري غوښتنې، عملي ازموینې، د چلند اصول او سیمه‌ییز امنیتي شرایط پوره کړي. د فیس اوسنی ملي لړلیک نشته. عامه او تمویلوونکي پروګرامونه ډېری وخت د کورس لګښت پوره کوي او مواد، وسایل یا وظیفه هم ورکولای شي. خصوصي فیسونه د خدمت‌وړاندې کوونکي او کورس له مخې توپیر لري. په هرات کې، د بېلګې په توګه، یو شپږ میاشتنی پروژه د میاشتې ۶۴۰۰ AFN وظیفې سره مستنده شوې؛ دا عمومي قاعده نه ده. لنډ TVET کورسونه عموماً له درېیو تر دولسو میاشتو وي، او شپږ میاشتې معمول دي. د سواد او مهارتونو پروګرامونه د ډلې او پروژې له مخې توپیر کوي؛ راډیو، تلویزیون، WhatsApp او له انټرنېټ پرته د کار وړ زده‌کړیز پلاتفورمونه د تګ راتګ یا نښلونې د محدودیت پر مهال انعطاف برابروي. پیل او دوام د تمویل، امنیت او ولایتي منظورۍ پورې تړلي کېدای شي.