افغانستان ۾ مهارتن جي واڌ

افغانستان ۾ گڏيل قومي مهارت واڌ نظام ناهي. فني ۽ پيشاورانه تعليم ۽ تربيت (TVET) ۾ رسمي، غيررسمي ۽ غيرقاعدي رستا شامل آهن. رسمي TVET گهڻو ڪري شروعاتي تربيت لاءِ آهي؛ بالغن، واپس آيل ماڻهن ۽ خاص مهارت واڌ لاءِ غيررسمي ڪورس، برادريءَ جا پروگرام، ڪم واري جاءِ تي شاگردي ۽ استاد تربيت خاص اهم آهن. فني ۽ پيشاورانه تعليم ۽ تربيت اٿارٽي (TVETA) رسمي TVET ۽ مختصر پيشاورانه ڪورسن جي نگراني ڪري ٿي. 2024 ۾ 357 سرڪاري ادارا درج هئا؛ انهيءَ سال رسمي شعبي ۾ خانگي ادارا صفر ٻڌايا ويا. حقيقي اختيار واري مزدور ۽ سماجي معاملن واري وزارت (MoLSA) جي مهارت واڌ جنرل ڊائريڪٽوريٽ هيٺ وڌيڪ لڳ ڀڳ 42 سرڪاري ۽ 350 خانگي غيررسمي تربيت جا ادارا آهن؛ هن انگ جي هڪجهڙي حوالا تاريخ ناهي. تعليم واري وزارت، UNESCO، UNICEF، قومي ڀائيوار، اين جي اوز، خانگي فراهم ڪندڙ، ملازمت ڏيندڙ ۽ مارڪيٽ به موقعا ڏين ٿا. خواندگي ۽ آمدنيءَ سان لاڳاپيل مهارتون اهم شروعات آهن. 2023 کان Youth and Adult Literacy and Basic Education (YALBE) پروگرام 20 صوبن ۾ گهٽ يا ڪابه خواندگي نه رکندڙ 25,000 کان وڌيڪ نوجوانن ۽ بالغن تائين پهتو؛ 60 سيڪڙو کان وڌيڪ عورتون يا نوجوان ڇوڪريون هيون. 2022 کان 2025 تائين 56,109 داخلا ڄاڻائيون ويون. انهن مان 53,860 پهريون درجو، لڳ ڀڳ ٽئين جماعت جي تعليم جي برابر، ۽ 2,249 ٻيو درجو، لڳ ڀڳ ڇهين جماعت جي برابر، مڪمل ڪيو. رپورٽ ٿيل پروگرام انگ هڪ قومي مجموعي طور گڏ نه ڪريو. Skills Development and Literacy پڙهڻ ۽ انگن کي مارڪيٽ سان لاڳاپيل آمدني پيدا ڪندڙ مهارتن، سماجي ۽ زندگيءَ جي مهارتن ۽ بنيادي ڪاروباري انتظام سان گڏ ڪري ٿي. مثالن ۾ سلائي ۽ ڀرت، ڪڪڙ پالڻ، ماکيءَ جون مکيون پالڻ، مڇي، کير ۽ خوراڪ پروسيسنگ، ڀاڄيون پوکڻ ۽ پهرين امداد شامل آهن. 2024–2026 جي UNESCO منصوبي ڏهن صوبن ۾ 10,000 سکيا وٺندڙن جو هدف رکيو؛ الڳ EU-UNESCO منصوبي 2025–2026 ۾ پنجن صوبن ۾ 7,500 نوجوانن ۽ بالغن جو هدف رکيو. مزدور ۽ سماجي معاملن واري وزارت جا پيشاورانه مرڪز ڪجهه مثالن ۾ ڇهن مهينن جا نظريي ۽ عملي سکيا وارا سرٽيفڪيٽ ڪورس ڏين ٿا. جنوري 2026 ۾ ڪابل ۾ سلائي، عمارت جي بجليءَ جي ڪم، ڌاتوڪاري، ڪمپيوٽر ايپليڪيشن، پلمبنگ ۽ مرمت جا ڪورس مڪمل ٿيڻ ڄاڻايو ويو. اهي انفرادي موقعا آهن، قومي مجموعو نه. غيرقاعدي رستا، جهڙوڪ شاگردي، اڪثر ڪم واري جاءِ يا خانگي فراهم ڪندڙ تي دارومدار رکن ٿا؛ اتي رسائي، معيار، مڪمل ٿيڻ ۽ سڃاڻپ گهڻو وڌيڪ مختلف آهن. استادن جي پيشاورانه واڌ به لاڳاپيل آهي. UNESCO جي مدد سان استاد جي شروعاتي ۽ جاري تربيت جا اپاءَ 34 ئي صوبن تائين وڌايا ويا ۽ خدمت کان اڳ ۽ دوران مدد شامل ڪن ٿا. معذور ماڻهن لاءِ TVETA وٽ نابين ۽ ٻوڙن سکيا وٺندڙن لاءِ خاص سهولتون ۽ پروگرام، جن ۾ بريل ۽ اشارن جي ٻولي، آهن؛ پر اهي موقعا ڪجهه هنڌن تائين محدود آهن. رسائي پروگرام تي دارومدار رکي ٿي. خواندگي ۽ مهارت پروگرام گهڻو ڪري گهٽ بنيادي تعليم وارن نوجوانن ۽ بالغن، واپس آيل ماڻهن، ميزبان برادرين يا معاشي ضرورت وارن کي هدف ڪن ٿا؛ ڪيترن منصوبن ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين کي ترجيح آهي. UNICEF جي ڪجهه انفرادي پيشاورانه پروگرامن لاءِ 15 کان 25 سالن جي عمر ۽ ثابت ٿيل معاشي ضرورت فيصلائتي ٿي سگهي ٿي. MoLSA ڪورس داخلا امتحان يا چونڊ گهري سگهن ٿا. غربت، فاصلو، سلامتي، سکيا جي جاءِ ۽ مواد جي کوٽ ۽ محدود انٽرنيٽ شموليت روڪين ٿا. حقيقي اختيار هيٺ عورتون ۽ ڇوڪريون ڇهين جماعت کان مٿي رسمي تعليم کان ٻاهر آهن؛ 2022 کان اعليٰ تعليم تائين رسائي به سندن لاءِ حقيقت ۾ بند آهي. محفوظ هنڌن تي برادري يا آمدنيءَ جا ڪورس مقامي متبادل ٿي سگهن ٿا، پر شرڪت جي ضمانت نه آهن. پيشاورانه مهارتن جي واڌ لاءِ ڪورس، پگهاردار موڪل، تعليمي واوچر يا سرڪاري خرچ ڍڪڻ جو قومي قانوني حق دستاويز ٿيل ناهي. ڪورس موجب TVETA، MoLSA يا فراهم ڪندڙ سرٽيفڪيٽ ڏئي ٿو. اين جي اوز ۽ شاگرديءَ جا سرٽيفڪيٽ هر هنڌ برابر قبول ناهن. پروگرام موجب حاضري، عملي امتحان، ضابطه اخلاق ۽ مقامي سلامتي گهرجون لاڳو ٿي سگهن ٿيون. موجوده قومي فيس جدول ناهي. سرڪاري ۽ ڊونر مالي مدد وارا پروگرام اڪثر ڪورس خرچ ڍڪين ٿا ۽ مواد، اوزار يا وظيفو به ڏئي سگهن ٿا. خانگي فيس فراهم ڪندڙ ۽ ڪورس موجب آهي. هرات ۾ مثال طور ڇهن مهينن جي منصوبي ۾ 6,400 AFN ماهوار وظيفو دستاويز ٿيل؛ اها عام قاعدي جي رقم ناهي. مختصر TVET ڪورس عام طور 3 کان 12 مهينا هلن ٿا، ڇهه مهينا عام хугацаو آهي. خواندگي ۽ مهارت پروگرام جماعت ۽ منصوبي موجب آهن؛ ريڊيو، ٽيليويزن، WhatsApp ۽ آف لائين هلندڙ سکيا پليٽفارم حرڪت يا رابطو محدود هجي ته لچڪ ڏين ٿا. شروع ۽ جاري رکڻ جو دارومدار مالي مدد، سلامتي ۽ صوبائي منظوريءَ تي ٿي سگهي ٿو.