قەرز لە ئەفغانستاندا

سیستەمی کرێدتی فەرمیی ئەفغانستان بانک و دابینکەرانی داراییی بچووک دەگرێتەوە کە لەلایەن بانکی ناوەندیی ئەفغانستان (Da Afghanistan Bank (DAB)) مۆڵەتیان پێدراوە. مافی گشتی بۆ کرێدتی بەکارهێنەری کڕیار نییە. بە پێی جۆری بەرهەم، دابینکەران زۆرجار بەڵگەی ناسنامە، تەمەنی کەم، زانیاریی مەبەستی بەکارهێنان، بەڵگەی داهات یان چالاکیی بازرگانی و لە شوێنی پێویست مێژووی کرێدت، گەرەنتی یان گرەو داوا دەکەن. دابینکەرانی داراییی بچووک زۆربەی جار کاروباری بچووک و مامناوەند، بازرگانی و خزمەتگوزاری، پیشەسازی و بەرهەمهێنان، هەروەها کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دارایی پێدەکەن. دەستگەیشتن بۆ ماڵە گوندنشینەکان و گروپی داهاتی کەمیش مەبەستە، بەڵام بە دابینکەر، پارێزگا و ڕەگەز دەگۆڕێت. وشەی ناوخۆییی قەرز (qarza) لە ئەفغانستان بەکاردێت؛ وشەی ناوخۆیی بۆ قەرزدار (مقروض (maqrooz)) بە مانای قەرزدارە. لەگەڵ گرێبەستی ئاساییی کرێدت، داراییی ئیسلامیی زیادکراوی نرخ (Murabaha) بەکاردێت: دابینکەر کاڵایەک دەکڕێت، بە نرخێکی زیادە دەیفرۆشێتەوە و پارەدان بە قسط ڕێکدەخرێت. لە نیسانی 2025دا DAB ڕایگەیاند Murabaha تەنها ئامرازی کرێدتیی ئیسلامیی بەکارهاتوو بووە. داراییی بەشداریی قازانج (Mudaraba) لە ڕێگەی کەناڵی داراییی MISFA بۆ هاوبەشان بەکاردێت. بەپێی پەڕەی سەرچاوەی توێژینەوەکراو (FinTRACA)، نۆ دابینکەری مایکرۆفاینانس مۆڵەتپێدراو هەبوون. قەرز لە خێزان یان هاوڕێ، qarza، گروپی پاشەکەوت و یەکێتیی پاشەکەوت و کرێدتی سوڕاو (ROSCAs) باون؛ مەرج و جێبەجێکردنیان زۆرجار یەکسان نییە. کەناڵی گواستنەوەی نافەرمیی پارە (Hawala) و کەناڵی ئاڵوگۆڕی دراو (Saraf) تەنها ئەو کاتە بە بابەتەکەوە پەیوەستن کە بۆ کاروباری بچووک وەک کەناڵی قەرز بەکاردێن. لە کرێدتی ڕێکخراودا قسط، دواخستنی پارەدان و مەترسیی نەدان لە ڕێگەی داتای کرێدت و پۆلێنکردنی قەرز لەلایەن دابینکەرەوە بەڕێوەدەچێت. سیستەمی گشتیی تۆمارکردنی کرێدتی DAB داتا لە بانکە بازرگانی و دابینکەرانی داراییی بچووک وەردەگرێت. تۆمارکردنی گرەوی جووڵاو ئۆنلاین، بەخۆڕایی و 24 کاتژمێر بەردەستە؛ پێشینەی ماف تۆمار دەکات بەڵام خاوەندارێتی ناگوازێتەوە. گرەو یان گەرەنتی ڕەنگە جێبەجێکردنی داواکاری پشتگیری بکات. بۆ قەرزی نافەرمی، کردارە نەریتییەکانی جێبەجێکردن، مۆڵەت و کەناڵی سکاڵا بە شێوەی زۆر کەمتر بەڵگەدارن. مەرجی زیادەی نرخ، کرێ، ماوە، بڕی قسط و گرەو بە بەرهەم و دابینکەرەوە دەگۆڕێت؛ خشتەی نرخی یەکگرتووی نیشتمانی بۆ کڕیار بەڵگەدار نییە. کڕیارانی دابینکەری ڕێکخراو دەتوانن سەرەتا لەلای دابینکەر سکاڵا بکەن، دواتر پەیوەندی بە خزمەتگوزاریی پاراستنی کڕیاری DAB بکەن: customer.protection@dab.gov.af یان 0202511726. ڕێکاری ناکۆکیی داتای کرێدت تا 45 ڕۆژی کاری ڕێگەپێدراوە. بۆ سکاڵای چارەسەرنەکراو DAB هەوڵ دەدات لە ماوەی 20 ڕۆژی کاری بڕیار بدات؛ دواتر ڕەنگە ڕێگای یاساییی دادگا یان کۆمیسیۆنی چارەسەری ناکۆکیی دارایی (Financial Disputes Resolution Commission) هەبێت. بەرنامەی گشتیی ئێستای ڕێکخستنەوەی قەرز یان لێبوردنی قەرز بۆ ماڵی تایبەت بەڵگەدار نییە. دوای ئابی 2021 هاوبەشانی MISFA بۆ ماوەیەک سوودیان لابرد، قستەکانیان دواخست و دابەشکردنی نوێیان وەستاند؛ دوای پەسەندکردنی شەریعەت‌گونجاو، داراییی Murabaha و Mudaraba لە ئەیلوولی 2022 دەستی پێکردەوە. دەستگەیشتن بە یارمەتیی ڕزگاربوون لە قەرز یان ڕێکخستنەوەی کاروباریش نادڵنیاست: یاسای هەڵوەشاندنەوەی کاروبار لە 2018 ڕاپۆرت کرا، لە کاتێکدا بەڵگەنامەی 2025ی بانکی جیهانی هێشتا یاسای چاککراوی هەڵوەشاندنەوەی کاروباری لە چاوەڕوانیی پەسەندکردندا ناودەبات. قەرزی گشتی چوارچێوەی ئابووریی گەورەتر نیشان دەدات، بەڵام چارەسەری قەرزی تایبەتی جێگرەوە ناکات. بانکی جیهانی قەبارەی قەرزی دەرەکیی ئەفغانستان بۆ 2024 بە 3,344.1 ملیۆن دۆلاری ئەمریکی خەمڵاند؛ 1,794.7 ملیۆن دۆلار قەرزی درێژخایەنی گشتی یان گەرەنتیکراوی گشتی، 1,089.0 ملیۆن دۆلار قەرزی IMF و دابەشکردنی SDR، و 442.6 ملیۆن دۆلار قەرزی دەرەکیی کورتخایەن بوو. ژمارەکان وەک خەمڵاندن دیاری کراون. خزمەتگوزاریی قەرز بۆ 2025 بە 146.849 ملیۆن دۆلار و بۆ 2026 بە 198.896 ملیۆن دۆلار دانرا. ئەفغانستان دوای تەواوکردنی پرۆسەی ڕزگارکردنی قەرزی HIPC لە 2010دا نزیکەی 1.6 ملیار دۆلار لێبوردنی ڕاگەیەندراوی وەرگرت و قەرزی دەرەکیی نزیکەی 96%ی کەمکردەوە؛ ئەمە هەڵبژاردەی ئێستای ڕزگاربوون لە قەرزی ماڵی دروست نەکرد. دەستگەیشتن بە بازاڕی سەرمایەی نێودەوڵەتی نییە، بازاڕی قەرزی ناوخۆییی حکومەت زۆر سنووردارە و شۆکی دارایی بە قەرزی گشتیی نوێ بە ئەستەم دەتوانرێت کەم بکرێتەوە. داتای قەرزی تایبەتی وابەستەیی زۆر بە سەرچاوەی نافەرمی نیشان دەدات. لە Global Findexی 2021دا، 59%ی گەورەساڵان و 87%ی قەرزداران گوتیان تەنها لە خێزان یان هاوڕێ قەرزیان کردووە. لە توێژینەوەی FAO Afghanistan DIEM-HS، خولی 8ی 2024دا، 7,645 لە 9,494 کەیسی تۆمارکراو، واتە 80.5%، گوتیان بەهۆی نەبوونی خۆراک یان پارە قەرزیان کردووە. ئەم ژمارەی ڕاستەوخۆیە تەنها داتای توێژینەوەکە وەسف دەکات و خەمڵاندنی تەواوی دانیشتووان نییە.