ناورینونه په افغانستان کې

په افغانستان کې له تر ټولو عامو خطرونو څخه سېلابونه او ناڅاپي سېلابونه، زلزلې، وچکالي، د ځمکې ښوېدنې، واورین ښویېدنې، سخته ګرمي او یخني، درنه واوره یا باران، تندر او برېښنا، دوړې او تېز بادونه دي. په ښارونو یا کاري ځایونو کې اورلګېدنې هم ډېر خلک او مهم مرکزونه له خطر سره مخ کولای شي. د هندوکش او ختیځو او شمال‌ختیځو سیمو د زلزلې خطر په ځانګړې توګه لوړ دی. سیندونه، ځوړندې حوزې او لرې پرتې غرنۍ لارې هلته د سېلابونو، ښوېدنو او واورینو ښویېدنو خطر زیاتوي. وچکالي پر کرنه، څړځایونو او د اوبو پر زېرمو ځانګړی فشار راولي. د افغانستان د ناورینونو د مدیریت ملي اداره (Afghanistan National Disaster Management Authority; ANDMA) په ملي او ولایتي کچه د ناورینونو مدیریت همغږي کوي. په دندو کې یې د خطر نقشې، عامه پوهاوی، مخنیوي ودانیز کارونه او د ځايي ټولنو پیاوړتیا شامل دي. په ټولو 34 ولایتونو کې ټول 4,970 زیان‌منونکي ځایونه ثبت شوي دي. د 1403 مالي کال په اوږدو کې، چې له 2024 څخه تر 2025 پورې مودې سره سمون لري، د مخنیوي 18 پروژې پلان شوې وې؛ شپږ یې بشپړې شوې وې. په دغو کې استنادي دېوالونه، ګابیونونه، د اوبو زېرمتونونه، د اوبو ویالې، پل‌لاندې لارو او د پلونو او سړکونو اړوند تدابیر شامل دي. د افغانستان د هوا پېژندنې اداره (Afghanistan Meteorological Department; AMD) د باران، تندر او برېښنا، ناڅاپي سېلابونو، باد او دوړو خبرداري خپروي. معلومات د انټرنېټ، راډیو، ټلوېزیون او ټولنیزو رسنیو له لارې وېشل کېږي، خو په هر ځای کې لرې کلیوالي سیمو ته په باوري توګه نه رسېږي. تر دسمبر 2026 پورې یو ګډ پروګرام د سېلابونو وړاندوینه، د وچکالۍ څارنه، د هوا او خطرونو ډیجیټلي معلومات او د اغېزو پر بنسټ خبرداري ښه کوي. کورنۍ دې ځايي خبرداري تعقیب کړي، د سیند له غاړو او د سېلاب له لارو لرې پاتې شي، او مخکې پرېکړه وکړي چې د ترانسپورټ یا اړیکو د لارو د پرې کېدو پر مهال به څنګه اړیکه نیسي. کله چې پېښه وشي، اوسېدونکي یا ځايي چارواکي یې راپور ورکوي. ANDMA او ولایتي دفترونه د لټون او ژغورنې، د ټپیانو د لېږد، د زیان او اړتیاوو د چټکې ارزونې، د اغېزمنو کسانو د ثبت او د مرستو د برابرولو چارې همغږي کوي. د افغانستان سرې میاشتې ټولنه، د سره صلیب نړیواله کمېټه او نورې مرستندویه ادارې په ژغورنه، طبي راجع کولو، د اوبو مرستې او د بندو لارو په پاکولو کې عملي رول لري. ولایتي کمېټې او ځايي چارواکي د ځانګړو پېښو لپاره د تخلیې امر ورکولای شي. شته معلومات په ټول هېواد کې د 112 په څېر د ملکي بیړني حالت معیاري شمېره، د تخلیې د نقشو معیاري سیستم یا د بیړني سرپناه معیاري ملي شبکه نه مستندوي. لرې پرتې سیمې ډېر وخت له بندو سړکونو، محدودې طبي پاملرنې، هوايي ستونزو او محدودو اړیکو سره مخ وي؛ هوايي ترانسپورټ یوازې هلته شونی دی چې لاسرسی او امنیت اجازه ورکړي. مرستې یا د ANDMA یا ولایتي والي ته د رسمي غوښتنلیک له لارې، یا د بشري مرستو د ادارو او شریکانو له لارې برابرېږي. تر ارزونې وروسته ښايي مستقیمې مادي مرستې، وېش یا مخنیوي پروژې تعقیب شي. بشري مرستندویه ادارې د ارزول شویو اړتیاوو او شته سرچینو له مخې نغدې پیسې، خواړه، سرپناه او د اوبو مرستې برابروي. د UNHCR د سرپناه مرستې لپاره بېړنۍ اړتیا او د ځمکې د مالکیت ثبوت، د ښاروالۍ یا عامه ځای د ځايي تایید، د کارولو حق یا د ودانۍ ښکاره زیان اړوند عوامل دي. UNHCR د خوړو د مرستې مسؤلیت نه لري؛ د وضعیت له مخې دا د خوړو نړیوال پروګرام مسؤلیت دی. د نغدو یا مرستو عمومي او اتومات حق نه دی تایید شوی. اغېزمن کسان د ارزونې غوښتنه کولای شي، خو لاسرسی او مرسته د ارزونې، سرچینو، بسپنه‌ورکوونکو د تمویل او د مسؤلو چارواکو د پرېکړو پورې تړلې ده. بیړنۍ مرستې ژر تر ژره پیلېږي، خو امنیت، هوا، سړکونه او د سرچینو کمښت یې ځنډولای شي. د مرستې خدمتونه ډېری وخت له څو ورځو څخه تر څو اوونیو دوام کوي، خو بیارغونه میاشتې یا کلونه وخت نیسي. تر لومړنیو مرستو وروسته د زیان او تاوان ارزونه کېږي او د کور، اوبو او روغتیا ساتنې، کرنې، مالدارۍ، اوبو لګولو، معیشت، ترانسپورټ، انرژۍ او عامه مرکزونو لپاره تدابیر نیول کېږي. استنادي دېوالونه او پیاوړي سرپناه‌ځایونه د راتلونکو پېښو اغېزې کمولای شي. تمویل لوی خنډ دی: د 2025 په ختیځ کې د زلزلې وروسته د پلان لپاره له سپتمبر څخه تر دسمبر 2025 پورې US$139.6 million بودیجه ټاکل شوې وه؛ 498,800 کسان اړمن ګڼل شوي وو. د 2025 بشري غبرګون پلان US$2.42 billion ته اړتیا لرله، خو د راپور ورکولو پر وخت یې یوازې US$912.9 million ترلاسه کړي وو. د خطر کچه د شته زیان‌معلوماتو له مخې څرګندېږي. د نړیوال بانک په وینا، له 1980 راهیسې طبیعي خطرونو نهه میلیونه کسان اغېزمن کړي او له 20,000 څخه ډېر مړینې یې رامنځته کړې دي. د 2024 سېلابونو په 32 ولایتونو کې له 119,160 څخه ډېر کسان اغېزمن کړل، له 6,800 څخه ډېر کورونه یې زیانمن یا ویجاړ کړل او لږ تر لږه 225 کسان یې ووژل. د 2025 د اګست په 31 په ختیځ کې د 6.0 درجې زلزلې له 2,200 څخه ډېر کسان ووژل، 3,600 یې ټپیان کړل او نږدې 6,800 کورونه یې ویجاړ کړل. د تازه معلوماتو لپاره د AMD عامه خبرتیا پاڼه، ځايي چارواکي او د ANDMA ولایتي دفتر وګورئ. ANDMA د مرکزي اړیکې معلومات +93 (0) 0202527375 او info@andma.gov.af ښيي.