افغانستان ۾ چونڊون

افغانستان جي اڳوڻي چونڊ نظام ۾ مطلق اڪثريت سان چونڊيل صدر جو بندوبست هو. ڪنهن اميدوار کي 50 سيڪڙو کان وڌيڪ ووٽ نه ملندا ته ٻن سرِفهرست اميدوارن وچ ۾ ٻيو دور ٿيندو هو. عهدو پنجن سالن جو ۽ وڌ ۾ وڌ ٻن مدتن تائين هو. هيٺين ايوان (ولسي جرگه) ۾ 250 ۽ مٿئين ايوان (مشرانو جرگه) ۾ 102 سيٽون هيون. 2018 جي پارلياماني چونڊ ۾ هر ووٽر لاءِ هڪ ووٽ وارو نظام لاڳو هو، جيتوڻيڪ ڪيتريون سيٽون ڀرڻيون هيون. آخري رسمي طور دستاويز ٿيل چونڊون هيٺين ايوان جي پارلياماني چونڊ 20 آڪٽوبر 2018 ۽ صدارتي چونڊ 28 سيپٽمبر 2019 تي ٿيون. صوبائي ۽ ضلعي چونڊون، ۽ غزنيءَ جي دير سان ٿيندڙ پارلياماني چونڊ، وقت يا بجيٽ گهٽ هجڻ سبب نه ٿيون. اڳين چونڊن ۾ افغان شهري گهٽ ۾ گهٽ 18 سالن جا، سڃاڻپ لاءِ صحيح سڃاڻپ دستاويز (تذڪره) وارا، شهري حق برقرار رکندڙ ۽ ووٽر فهرست ۾ رجسٽر ٿيل هئڻ گهرجن ها. رجسٽريشن مرڪز تي ٿيندي ۽ سڃاڻپ دستاويز تي اسٽيڪر سان پڪي ٿيندي هئي. صدارتي اميدوار افغان شهري ۽ مسلمان، گهٽ ۾ گهٽ 40 سالن جا، افغان والدين مان ڄاول، ٻي شهريت کانسواءِ ۽ ڪجهه فوجداري قانوني نااهليءَ کان ٻاهر هئڻ گهرجن ها. اميدوار آزاد هوندا ۽ ووٽرن جي مقرر حمايت گهرندا هئا. اڳ ۾ Independent Election Commission (IEC) چونڊون ڪرائيندي هئي. Election Complaints Commission (ECC) شڪايتون ڏسندي هئي. انهن ادارن جو موجوده دستاويزي متبادل ناهي. موجوده چونڊ ڪئلينڊر، ووٽر رجسٽريشن يا اميدواريءَ جو طريقو، مهم، ووٽ، ڳڻپ يا نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جو سرڪاري رستو دستاويز ٿيل ناهي. اڳين چونڊن ۾ عورتن ۽ مردن لاءِ الڳ پولنگ اسٽيشنون هيون، هر اسٽيشن تي وڌ ۾ وڌ 400 رجسٽرڊ ووٽر هئا. معذور ماڻهو ڀروسي واري شخص يا پولنگ اسٽيشن جي سربراهه کان مدد وٺي سگهندا هئا. بايوميٽرڪ سڃاڻپ ۽ انڪرپٽ ٿيل نتيجا چونڊ محفوظ ڪرڻ لاءِ هئا. ٻاهرين ملڪ ووٽ جو قانوني بندوبست هو، پر مالي ۽ لوجسٽڪ حدن سبب 2019 ۾ دستياب نه هو. سلامتيءَ جي صورتحال اڳين چونڊ عمل تي وڏو اثر وڌو. 2019 ۾ خاص خطري هيٺ لڳ ڀڳ 430 پولنگ اسٽيشنون بند رهيون. چونڊ ڏينهن گڏيل قومن جي افغانستان امدادي مشن (UNAMA) 277 شهري جاني نقصان درج ڪيا: 28 موت ۽ 249 زخمي. ڏورانهن علائقن تائين چونڊ سامان پهچائڻ ۾ ڪڏهن ڪيترائي ڏينهن لڳندا هئا. اڳ ۾ پولنگ بند ٿيندي ئي ڳڻپ شروع ٿيندي هئي. فارم صوبائي مرڪزن وسيلي ڪابل ۾ ڪميشن جي قومي ڳڻپ مرڪز ڏانهن ويندا هئا. مبصرن کي ووٽنگ، ڳڻپ، نتيجن ۽ ٻيهر ڳڻپ تائين رسائي ملي سگهندي هئي. شڪايت 48 ڪلاڪن اندر داخل ڪرڻي هئي. لاڳاپيل علائقائي آفيس وڌ ۾ وڌ 15 ڪم وارن ڏينهن ۾ فيصلو ڪندي؛ وڌيڪ 15 ڪم وارن ڏينهن اندر شڪايت مرڪز ڏانهن موڪلي سگهبي هئي. نظرثانيون مڪمل ٿيڻ کان اڳ حتمي نتيجا نه پڌرا ٿيندا هئا. گهربل ٻيو دور ٻن هفتن اندر ٿيڻو هو. هن وقت حقيقي اختيار رکندڙ اختياريون قومي ۽ علائقائي عهدن وارن کي مقررين ۽ فرمانن سان طئي ڪن ٿيون. عالمن يا قبائلي بزرگن جا جرڳا ۽ صلاح مشورا (شورا) سياسي مشاورت ڏئي سگهن ٿا، پر چونڊ جو متبادل ناهن. انهن ۾ برابر ووٽ جو حق، عوامي مينڊيٽ لاءِ باقاعده ووٽ يا نتيجن جي جائزي جو رسمي برابر عمل ناهي. هن وقت چونڊن ۾ حصي جو لاڳو ٿيندڙ حق دستاويز ٿيل ناهي؛ موجوده حقيقي اختيار واري نظام ۾ عورتن ۽ سياسي مخالفن تي سخت پابنديون آهن. تنهن ڪري افغانستان ۾ موجوده چونڊن لاءِ سرڪاري فيس، مهلت يا اهليت جون گهرجون بيان ٿيل ناهن.