Xwendin li Afganîstanê

Perwerdehiya bilind li Afganîstanê zanîngehên giştî û zanîngehên taybet ên destûrdar an saziyên din ên perwerdehiya bilind dihewîne. Di peyvên herêmî de تحصیلات عالی ji bo perwerdehiya bilind, پوهنتون ji bo zanîngehê û موسسه تحصیلات عالی ji bo saziya perwerdehiya bilind tê bikaranîn. Di 2024 de, li gor daneyên sektorê, li Afganîstanê 170 zanîngeh hebûn: 40 saziyên giştî û 121 saziyên taybet; saziyên mayî di dabeşkirinên cuda yên îstatîstîkî yên heyî de cih digirin. Lîste, destûrname û bernameyên çalak dikarin biguherin, ji ber vê yekê divê destûra niha ya saziyê rasterast were kontrolkirin. Bernameya lîsansa lûtkeyê bi gelemperî temamkirina pola 12 û beşdarbûna îmtîhana giştî ya Kankorê dixwaze; Desthilata Îmtîhanê ya Neteweyî wê birêve dibe û bi navê herêmî NEXA tê naskirin. Encama îmtîhanê, bernameya hilbijartî, cihên vala û agahiya salane ya pejirandinê cihê xwendekar diyar dikin. Di agahiya salane de mijar, kodên bernameyan, demên dawî û belgeyên pêwîst tên diyarkirin. Di formên serlêdana 1405 de e-tazkira pêwîst bû. Xwendina şevê, ku jê re شبانه tê gotin, û bernameyên 14-pas an taybet rêyên din ên pejirandinê li gor rêzikên xwe yên salane pêşkêş dikin; di formên 1405 de ji bo van vebijarkan xercê îmtîhanê 400 AFN hatibû diyarkirin. Bernameyên master û doktorayê bi gelemperî îmtîhan û rêbernameyên cuda yên NEXA an saziyê bi kar tînin. Saziyên taybet dikarin bi pêvajoyên xwe xwendekaran qebûl bikin, lê divê destûra Wezareta Perwerdehiya Bilind û pejirandina bernameya taybet jî were piştrastkirin. Dirêjahiya bernameyê li gor qad û taybetmendiya fermî ya wê diguhere. Bername bi gelemperî sê, çar an pênc sal dom dikin; di mînaka Wezareta Perwerdehiya Bilind de ji bo bernameya Lîsansa Endezyariyê çar sal hatine destnîşankirin. Zanîngeh bi gelemperî pergala semester û krediyan bi kar tînin, lê salname, rêzikên beşdarbûnê û rêxistina îmtîhanan li gor sazi û bernameyê diguhere. Qadên tenduristiyê û qadên din ên birêkûpêkkirî dikarin perwerdehiya pratîkî, îmtîhan an mercên destûrnameya pîşeyî zêde bikin. Lêçûn xercê xwendinê li saziyên taybet, xercên Kankorê an îmtîhanên din, cihê mayînê, veguhastin û materyalên xwendinê dihewîne. Xercê xwendinê li saziyên taybet li gor sazi û bernameyê diguhere; tabloyek neteweyî ya nû û pêbawer ku mîqdarek standard diyar bike tune ye. Wezareta Perwerdehiya Bilind dikare bi bangewaziyên xwe bursan pêşkêş bike; xwendina li derveyî welat jî bi saziya mêvan, rêzikên vîzeyê û fînansekirina kesane ve girêdayî ye. Gihîştina jin û keçan bi qedexeyeke neteweyî ya li ser xwendina zanîngehî û asta bilind ve tê sînorkirin; ev qedexe ji Kanûna 2022 ve di meriyetê de ye. Heta Îlona 2026, vekirineke nû nehatiye belgekirin û daneyên qeydkirina zanîngehê yên 2024 tu xwendekarên jin nîşan nadin. Perwerdehiya bijîşkî ji bo jinên Afgan, di nav de hemşîretî û ebelî li enstîtûyên bijîşkî yên giştî û taybet, ji 2-ê Kanûna 2024 ve jî hatibû girtin. UNESCO ragihandiye ku ev sînorkirin xwendina bilind a jinan hem rûbirû hem jî serhêl dihewîne; şûngireke navxweyî ya naskirî nehatiye damezrandin. Wezareta Perwerdehiya Bilind a de-facto saziyan, pejirandinê, bernameyên dersan, garantîkirina kalîteyê, destûrnameyan û pêvajoya dayîna bawernameyan birêve dibe. NEXA Kankor û îmtîhanên din li dar dixe, dema ku saziyên perwerdehiya bilind ders, pejirandin û tomarên xwendekaran birêve dibin. Berî qeydkirinê, destûra niha ya saziyê, kampusê û bernameya rastîn, bernameya dersan a pejirandî, mamosteyên jêhatî, laboratwarên têr, rêbazên beşdarbûn û îmtîhanê û pêvajoya zelal a bawernameyê kontrol bikin. Di 2026 de Wezaret heft zanîngehên taybet ji bo salekê rawestand û du destûrnameyên taybet betal kir; sedem di nav de xwendekarên derewîn, nebûna rêveber an laboratwaran û binpêkirina rêzikên beşdarbûnê, îmtîhanê an bernameyê bûn. Xwendekar bi gelemperî berpirsiyariyên xwe yên derbarê beşdarbûnê, rastiya îmtîhanê û tevgerê hene. Pêvajoyên gilî û îtirazê li gor saziyê, rêveberiya wezaretê an desthilata îmtîhanê ya têkildar diguhere. Bawername û transkrîpta herêmî li gor pêvajoya saziyê û Wezaretê tên dayîn. Bawernameya derveyî welat hewceyê nirxandinê an wekheviyê bi rêya Wezaretê ye; dibe ku bawernameya orîjînal, transkrîpt, tazkira an pasaport were xwestin, û wekheviya bawernameyê bixweber pêk nayê. Dîplome bi tena xwe kar an destûrnameya pîşeyî garantî nake. Mezûnên bijîşkî dikarin zêdetir bi mercên Encumena Bijîşkiya Afganîstanê an îmtîhana derketinê re rû bi rû bibin. Piştî mezûnbûnê, rêyên gengaz kar, xebata pîşeyî ya birêkûpêkkirî, xwendina master an doktorayê, burs û xwendina li derveyî welat in; her yek şertên cuda yên pejirandin, naskirin an destûrdayînê heye.