تاریخ افغانستان

کشاورزی و سکونتگاه‌های دائمی بیش از ۶۰۰۰ سال پیش در مناطق افغانستان پدید آمدند. در عصر برنز، فرهنگ شهری در شمال گسترش یافت؛ قدمت تپهٔ فُلّول تقریباً به ۲۲۰۰ پیش از میلاد می‌رسد. لاجورد و دیگر مواد خام از راه مسیرهای تجاری به مناطق همسایه می‌رسیدند. بلخ و زمینه‌های باختریِ باستان نشان می‌دهند که توسعهٔ آغازین چندین کانون داشته است. در دوران باستان، مناطق گوناگون افغانستان در حوزهٔ نفوذ هخامنشیان، قلمروهایی که پس از لشکرکشی اسکندر در حدود ۳۲۸ پیش از میلاد پدید آمدند، جهان سلوکیان و پادشاهی یونانی‌باختری قرار داشتند. ارتباط با حکومت‌های مائوریا، هندویونانی، سکاها و اشکانیان، و نیز امپراتوری کوشانیان از سدهٔ ۱ تا سدهٔ ۳ میلادی، بلخ، گندهارا، کابل و منطقهٔ هلمند را به هم پیوند می‌داد. وجود بودیسم، زرتشتی‌گری و آیین‌های دیگر از نظر تاریخی مستند است. از زمان فتوحات عربی در سدهٔ ۷ میلادی، حکومت‌های اسلامی پدید آمدند. اسلام‌پذیری طی چندین سده رخ داد و در مناطق مختلف متفاوت بود. سامانیان، غزنویان و غوریان بر مراکزی چون غزنی، هرات، بلخ و کابل تأثیر گذاشتند. فرمانروایان سلجوقی، خوارزمشاهی، مغول و تیموری بعدها پیوندهای سیاسی و فرهنگی را دگرگون کردند. فتح مغول در سدهٔ ۱۳ و جایگاه هرات به‌عنوان مرکز تیموری نشان می‌دهد که محورهای قدرت منطقه‌ای اغلب فراتر از مرزهای امروزی کشور امتداد داشتند. در دورهٔ آغازینِ جدید، فرمانروایان مغول، صفوی و ازبک بر سر مناطق مختلف افغانستان رقابت کردند. قیام میرویس هوتکی به دودمان هوتکی انجامید که از ۱۷۰۹ تا ۱۷۳۸ وجود داشت. احمدشاه درانی از ۱۷۴۷ تا ۱۷۷۲ فرمانروایی کرد و امپراتوری‌ای بنیان گذاشت که بسیار فراتر از افغانستان امروزی گسترده بود. بنابراین، این دوره را نمی‌توان به‌سادگی مرحله‌ای خطی در پیدایش یک دولت‌ـ‌ملت مدرن دانست. شکل‌گیری دولت مدرن با تمرکزگرایی، سیاست مرزی و خشونت همراه بود. سه جنگ انگلیس و افغانستان در دوره‌های ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲، ۱۸۷۸ تا ۱۸۸۰ و در سال ۱۹۱۹ رخ دادند. عبدالرحمان‌خان از ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۱ حکومت کرد و هم‌زمان با بازسازمان‌دهی مرزها و تعیین حدود، حاکمیت مرکزی را تقویت کرد. خط دیورند در سال ۱۸۹۳ همچنان مورد مناقشه است. امان‌الله‌خان در سال ۱۹۱۹ استقلال را به دست آورد و اصلاحاتی را آغاز کرد. سلطنت تا سال ۱۹۷۳ ادامه یافت و پس از آن جمهوری داوود تا انقلاب ثور در سال ۱۹۷۸ برقرار بود. تاریخ معاصر شامل حکومت حزب دموکراتیک خلق افغانستان و جمهوری دموکراتیک، مداخلهٔ شوروی از سال ۱۹۷۹، خروج شوروی در سال ۱۹۸۹، درگیری‌های مجاهدین، سقوط حکومت نجیب‌الله در سال ۱۹۹۲ و جنگ داخلی دههٔ ۱۹۹۰ است. طالبان در سپتامبر ۱۹۹۶ کابل را تصرف کردند و تا سال ۲۰۰۱ حکومت کردند. پس از آغاز عملیات نظامی به‌رهبری ایالات متحده در ۷ اکتبر ۲۰۰۱، کابل در ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ سقوط کرد. توافق انتقالی بن به جمهوری اسلامی و قانون اساسی سال ۲۰۰۴ انجامید؛ این نظام تا سال ۲۰۲۱ دوام آورد. در ۱۵ اوت ۲۰۲۱، حکومت سقوط کرد و طالبان کابل را به دست گرفتند. آنان در مدت کوتاهی سراسر کشور را زیر کنترل خود درآوردند و از آن زمان عملاً حکومت کرده‌اند. مقاومت مسلحانه، داعش خراسان، آوارگی، آسیب به غیرنظامیان، از دست رفتن آرشیوها، محدودیت حقوق زنان و دختران و پیامدهای اقتصادی و انسانی بخشی از تحولات تاریخی جاری هستند. تفسیر دورهٔ ۱۹۷۸ تا ۲۰۲۱ به‌عنوان جنگ سرد، جنگ نیابتی، انقلاب، جنگ داخلی یا درگیری میان دولت و جامعه متفاوت است. پژوهش تاریخی در افغانستان از منابع فارسی و دری، پشتو، عربی، ترکی، یونانی و چینی، و نیز آرشیوهای استعماری و بین‌المللی استفاده می‌کند. تواریخ، اسناد، سکه‌ها، باستان‌شناسی، معماری و تاریخ شفاهی یکدیگر را تکمیل می‌کنند. منشأ، تاریخ‌گذاری، ترجمه، دیدگاه و منافع سیاسی احتمالی هر منبع باید بررسی شود. مرکز افغانستان در دانشگاه کابل (Afghanistan Centre at Kabul University (ACKU)) و آرشیو ملی افغانستان (National Archives of Afghanistan) مراجع مهمی هستند؛ فهرست دیجیتال مرکز نخست نیز می‌تواند دسترسی را آسان کند. بااین‌حال، دسترسی به آرشیوها و مکان‌های تاریخی به نهاد، حکومت، ولایت، وضعیت امنیتی، زبان، جنسیت و پروژهٔ پژوهشی بستگی دارد. ممکن است اجازهٔ کتبی لازم باشد؛ هزینه‌ها یا مهلت‌های یکسان در سراسر کشور وجود ندارد. باید از منابع و اشیا محافظت کرد، برای تاریخ شفاهی رضایت گرفت و مقررات منع حفاری، جابه‌جایی و صدور غیرمجاز را رعایت کرد. کابل، قندهار، هرات، بلخ یا مزار، بامیان، ننگرهار، بدخشان، هلمند و غور هرکدام مسیر تاریخی خود را دارند. بامیان لایه‌های تاریخی بودایی و اسلامی را به هم پیوند می‌دهد؛ ویرانی دو مجسمهٔ بودا به دست طالبان در سال ۲۰۰۱ هم رویدادی در تاریخ معاصر است و هم نمونه‌ای از حفاظت بین‌المللی میراث فرهنگی. بنابراین، گزاره‌های تاریخی باید میان تحولات منطقه‌ای، حاکمیت سیاسی، سنت‌های زنده و حفاظت از هنر و بناها تمایز بگذارند.