افغانستونِ تاریخ

افغانستونِ منطقه‌ئونِ درون کشاورزی و پایدار نشیمنگاهون بیش از ۶۰۰۰ سال پیش پدید بَیِن. مفرغی دوره‌ِ درون شمالِ شهرنشینی فرهنگ رشد کِرده؛ تپه فولول حدود ۲۲۰۰ پیش از میلاد تاریخ‌گذاری بَیّه. لاجورد و دِ خام‌مواد بازرگونیِ راهونِ راه همسایه‌ئونِ منطقه‌ئونِ سر بَردِه. باکتریا و BMAC زمینه‌ئون نشون دِن که رشدِ اول چندین مرکز داشته. باستانی دورانِ درون، افغانستونِ دِ گوناگون منطقه‌ئون هخامنشیونِ نفوذِ حوزه‌ِ، حدود ۳۲۸ پیش از میلاد اسکندرِ لشکرکشی پس‌آمده قلمروئون، سلوکی دنیای و یونانی-باکتری پادشاهیِ بخشی بَیِن. مائوریا، هندویونانی، سَکایی و اشکانی سیاسی قدرتونِ تماس، و سده‌ِ یک تا سه میلادی کوشانی امپراتوری، باکتریا، گندهارا، کابل و هلمند منطقه‌ِ پیوند دَکِرد. بودایی‌گری، زرتشتی‌گری و دِ آیینون تاریخی گواهی بَیِن. هفتم سده‌ِ عربی فتحونِ آغاز پس، اسلامی سیاسی حکومتون پدید بَیِن. اسلامی‌شدن چندین سده طول بِکِرده و منطقه‌ به منطقه فرق داشته. سامانیون، غزنویون و غوریون غزنی، هرات، بلخ و کابل وِنه مرکزونِ شکل دَکِردِن. بعدتر سلجوقی، خوارزمشاهی، مغول و تیموری فرمانروایون سیاسی و فرهنگی پیوندونِ عوض کِردِن. سیزدهم سده‌ِ مغولی فتح و هراتِ تیموری مرکز بونی، منطقه‌ای قدرت‌محورونِ اغلب امروزِ مرزونِ بیرونِ گسترش نشون دِن. اوایلِ جدید دورانِ درون، مغول، صفوی و ازبک فرمانروایون گوناگون افغانستون منطقه‌ئونِ سر رقابت کِردِن. میرویس هوتکِ شورش هوتکی دودمانِ برپا کِرده که ۱۷۰۹ تا ۱۷۳۸ دَوام داشته. احمدشاه درانی ۱۷۴۷ تا ۱۷۷۲ فرمانروایی کِرده و امپراتوری‌ای بنا کِرده که امروزِ افغانستونِ مرزونِ بسیار فرازتر بَیّه. پس این دوره‌ِ مدرن ملت-دولتِ یک خطی پیدایش‌ته‌نه آسان تفسیر نَکِردِه. مدرن دولت‌سازی، مرکزگرایی، مرزی سیاست و خشونت هم‌راه داشته. سه انگلیس-افغان جنگ ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲، ۱۸۷۸ تا ۱۸۸۰ و ۱۹۱۹ دَکِردِن. عبدالرحمان خان ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۱ فرمانروایی کِرده و مرکزی فرمانروایی قوی‌تر کِرده، هم‌زمان مرزون و تحدیدونِ دِ نو تنظیم بَیِن. ۱۸۹۳ دورند خط هنوز مورد اختلافه. امان‌الله خان ۱۹۱۹ استقلال بَستِه و اصلاحات آغاز کِرده. پادشاهی ۱۹۷۳ تا ادامه داشته؛ داوود جمهوری پس تا ۱۹۷۸ ثور انقلاب. تازه‌ تاریخ، PDPA و دموکراتیک جمهوری فرمانروایی، ۱۹۷۹ شوروی مداخله‌ِ آغاز، ۱۹۸۹ شوروی عقب‌نشینی، مجاهدینِ جنگ، ۱۹۹۲ نجیب‌الله حکومتِ فروریختن و ۱۹۹۰ئون داخلی جنگِ دربرگیره. طالبان ۱۹۹۶ سپتامبر کابلِ دست بَگِفتِن و ۲۰۰۱ تا فرمانروا بَیِن. آمریکا رهبرِ نظامی عملیات ۲۰۰۱ اکتبر ۷ آغاز پس، کابل ۲۰۰۱ نوامبر ۱۳ افتاد. بن انتقال توافق، ۲۰۰۴ قانون اساسیِ اسلامی جمهوریِ منجر بَیّه که ۲۰۲۱ تا بَقا داشته. ۲۰۲۱ آگوست ۱۵، حکومت فروریخت و طالبان کابلِ بَگِفتِن. اونا کوتاه مهلتِ درون تمام کشور کنترل کِردِن و از وِنه‌وقتِ دِ بالفعل فرمانروایی دارِن. مسلح مخالف، ISIL-KP، آوارگی، غیرنظامی آسیب، آرشیوئونِ نابودی، زن و دخترونِ حقوقِ محدودیتون و اقتصادی و انسانی پیامدون امروزِ تاریخی تحولِ بخشی‌ان. ۱۹۷۸ تا ۲۰۲۱ دوره‌ِ جنگ سرد، نیابتی جنگ، انقلاب، داخلی جنگ یا دولت و جامعه‌ِ درگیری‌ته تفسیر اختلافیه. افغانستونِ تاریخی پژوهش، فارسی و دری، پشتو، عربی، ترکی، یونانی و چینی سرچشمه‌ئون، همین‌طور استعماری و جهانی آرشیوئونِ کار گیرنه. تاریخ‌نامه، سند، سکه، باستان‌شناسی، معماری و شفاهی تاریخ همدیگه‌ِ تکمیل کِننه. هر سرچشمه‌ِ منشأ، تاریخ‌گذاری، ترجمه، دیدگاه و احتمالی سیاسی منفعت باید بررسی بَوّه. کابل دانشگاهِ افغانستان مرکز (Afghanistan Centre at Kabul University) و افغانستونِ ملی آرشیوئون (National Archives of Afghanistan) مهم مرجع‌ئون‌ان؛ اولیِ دیجیتال فهرست هم دسترسی آسون کِنه. اما آرشیو و تاریخی جا، نهاد، حکومت، ولایت، امنیتی وضعیت، زبان، جنسیت و پژوهشی پروژه‌ِ وابسته‌ان. کتبی اجازه لازم بَیّه؛ سراسر کشورِ یکسان هزینه و مهلت وجود نِداره. سرچشمه و شیء حفاظت، شفاهی تاریخِ رضایت، و بی‌اجازه حفاری، بردن و صادرات ممنوعه قواعدِ رعایت بَوّه. کابل، قندهار، هرات، بلخ یا مزار، بامیان، ننگرهار، بدخشان، هلمند و غور هر کدومِ جدا تاریخی مسیر دارِن. بامیان بودایی و اسلامی تاریخی لایه‌ئونِ پیوند دِنه؛ ۲۰۰۱ طالبانِ دو بودا پیکره‌ئونِ نابودی، هم معاصر تاریخ رویداد و هم جهانی فرهنگی میراث حفاظتِ نمونه‌یه. پس تاریخی ادعا باید منطقه‌ای رشد، سیاسی فرمانروایی، زنده سنتون و هنر و بنا حفاظتِ فرق بَوّه.