په افغانستان کې استوګنځای

په افغانستان کې استوګنځای عموماً د سیمه‌ییزو اړیکو، مالکانو، دلالانو، کورنۍ یا کوربه کورنیو له لارې موندل کېږي. کرایه یوه رامنځته شوې رسمي لاره ده، خو عملي بڼه یې ټوټه‌ټوټه ده. د کرایه‌اخیستونکو د ارزونې یا د اجارې د ثبت یو شان ملي معیار نشته. جواز لرونکی د ملکیت سوداګر په معامله کې مرسته کولای شي؛ د عدلیې وزارت دغه سوداګر تنظیموي. د سوداګر جواز د درېیو کلونو لپاره ۱۵۰۰۰ AFS او د صادرېدو لس کاري ورځې راپور شوې، خو دا د خدمت‌وړاندې کوونکي جواز دی، د کورنۍ د معاملې معیاري فیس نه دی. د کرایې په تړون کې ملکیت، د کارولو اجازه، موده او کرایه مشخص کړئ. کرایه نغدې پیسې، ملکیت، ګټه یا بل روا مکلفیت کېدای شي. د افغانستان د مدني قانون د بنسټ له مخې مالک ملکیت سپاري او لوی عیبونه سموي، په داسې حال کې چې کرایه‌اخیستونکی دودیز واړه ترمیمونه کوي، زیانمن بدلون نه راولي، جدي عیبونه راپوروي او ملکیت په ورته حالت کې بېرته سپاري. روغتیا ته خطرناک حالت د فسخ غوښتنې ملاتړ کولای شي. فرعي کرایه عموماً د مالک رضایت غواړي. د ټاکلې مودې خبرتیا، فسخ او تاوان اصول شته، خو عملي تطبیق توپیر لري. په ټول هېواد کې د تضمین پیسو، خبرتیا مودې، د کرایې د حد یا د وتلو د کتنې تایید شوی معیار نشته؛ سیمه‌ییز عمل ډېر توپیر کولای شي. د مالکیت اسناد په دقت وڅېړئ. قباله شریعت یا قباله قطعي د رسمي یا شرعي ملکیت سند ته اشاره کوي، په داسې حال کې چې قباله عرفي دودیز سند دی. قباله عرفي د مالکیت دعوه ملاتړ کولای شي، خو په خپله خوندي او بې‌شخړې مالکیت نه ثابتوي. تر پېرود یا لېږد منلو مخکې د پلورونکي یا مالک تذکره، پر ملکیت واک، د اسنادو بشپړه لړۍ، د میراث اسناد، سیالې دعوې، د ځمکې او ودانۍ حالت، شاهدان، د تادیې ثبت او د ملکیت د قبضې شواهد وګورئ. د مالیې کتابچې، د برېښنا ثبت او د استوګنې اسناد ملاتړي شواهد کېدای شي، خو د باور وړ مالکیت تایید نه بدلوي. غیررسمي مېشتځایونه ډېری وخت قباله یا د ثبت دفتر سند نه لري. دا د شړلو، دوه‌ګونو دعوو، له مالکانو یا کوربه سره شخړو، د دولت د بېرته اخیستلو او رسمي خدمتونو یا تمویل ته د کمزوري لاسرسي خطر زیاتولای شي. د عدلیې وزارت د حقوقو اداره مدني او ملکیتي چارې سمبالوي. د MAIL د ځمکو چارو اداره د ځمکې د حقونو پېژندنه، د ځمکو بانک او ثبت معلومات، د غیررسمي سیمو ثبت او د قبالو اړوند چارې ترسره کوي. د ښاري پراختیا او کور جوړونې وزارت او ښاروالۍ ښاري پلان، دولتي ځمکه او барилга permits, кадаستры жана انتقالлар билан шуғулланади. Вилоят масъулиятлари ва амалиёт бир-бирига тушиши мумкин. Давлат ер участкаси дастурлари лойиҳага хос. Адлия вазирлиги томонидан нашр этилган 2025 йилги қонун давлат ер участкаларини сотиш ёки тақсимлаш ва қурилиш рухсатномасини тартибга солади; амалга оширишда MUDH, шаҳар ҳокимликлари ва MAIL Land Affairs иштирок этади. Лойиҳа талабларига мослик ер участкаси автоматик берилишини англатмайди. Агар лойиҳа рухсат берса, бир йўла тўлаш имкони бўлмаганда бўлиб тўлаш мумкин; бироқ қурилиш ва фойдаланиш шартлари қайтариб олиш хавфини туғдириши мумкин. Гаровли ипотека кам учрайди. Харидлар одатда нақд пул, оилавий ёрдам, хусусий қарз ёки геравий билан молиялаштирилади. Геравий — пул қайтарилгунига қадар яшаш ҳуқуқи учун тўланадиган қатъий аванс; келишувда қайтариш шартлари, муддат, эгалик ҳуқуқи ва низо тартиби кўрсатилиши керак. Мамлакат бўйича давлат ипотекаси ёки уй-жой субсидияси йўли тасдиқланмаган. Кўриб чиқилган манбаларда мамлакат миқёсида ижтимоий ижара тизими ҳам аниқланмаган; оила ёки мезбон уйи амалий муқобил бўлиши мумкин. Уй-жой шароитига кўпинча эгалик ҳуқуқининг ишончсизлиги ва хизматлар етишмаслиги таъсир қилади. Норасмий, режалаштирилмаган ва шаҳар атрофи аҳоли пунктларида лой, битмаган ёки вақтинчалик уйлар, одам кўплиги ва сув, санитария, иситиш, конструкция ёки об-ҳаводан ҳимоя заиф бўлиши мумкин. UNHCRнинг 2025 йил апрелдаги қайтиб келганлар танланмасида 71% талабга жавоб бермайдиган лой уйларда, 62% ижарада, 17% қариндош ёки дўстларникида, 15% ўз ёки мерос уй-жойида яшаган. Танланма ижарачиларининг 61% ижарани тўлай олмаган, 60% ижара учун қарз олган ва 31% кўчириб чиқариш хавфига дуч келган. Танланмада хона бошига тўрт кишигача бўлган тиғизлик, 15% ҳолатда бир нечта хўжаликнинг бирга яшаши ва 14% ҳолатда бир хонали хўжаликлар ҳам қайд этилган; бу рақамлар миллий тарқалиш кўрсаткичи эмас. Фуқаролик кодексининг расмий тамойиллари аёлларнинг мулк ва мерос ҳуқуқини тан олади, аммо амалий кириш имкони ишончсизлигича қолмоқда. UN-Habitat маълумотномаси ер ҳужжатларининг 5% дан камида оила аъзоси сифатида аёл қайд этилганини баҳолайди. Аёл бошқарадиган хўжаликларда даромад ва гаров имкони заиф бўлиши, эркак васийсиз ижарага бермаслик ҳолатлари ҳамда уй қидириш, шартнома тузиш, хизматлар ва низоларни ҳал қилишга таъсир этувчи чекловлар ҳақида хабар берилган. Расмий ҳуқуқ тенг амалий имкониятни кафолатламайди. Низоларни уй эгаси ёки мулкдор билан музокара, оқсоқоллар, шура ёки жирғa, лицензияланган ҳуқуқий ёки мулкий мутахассислар, ҳуқуқ идораси ёки судлар орқали ҳал қилиш мумкин. Урф-одатга асосланган воситачилик маҳаллий даражада самарали бўлиши мумкин, аммо тенгсиз бўлиши ёки йўқ тарафларга нисбатан мажбурий ижро этиш қийин бўлиши мумкин, айниқса аёллар ёки баҳсли мулкчилик иштирок этса. Адлия вазирлиги 188 рақами орқали бепул ҳуқуқий маслаҳат таклиф қилади. UNHCR қочқинлар, қайтиб келганлар ва ички кўчирилганларга ҳуқуқий ҳамда уй-жой, ер ва мулк бўйича ёрдам кўрсатади, аммо қамров ва ҳуқуқлилик вилоят ва дастурга боғлиқ. Ижара миқдори, депозит ва хабар бериш амалиёти маҳаллий ва тез ўзгарувчан. 2025 йилдаги Shelter Cluster маслаҳатлашувларида ўрганилган жойларда ижара тахминан 10% дан 40% гача ошгани айтилган; бу кўрсаткич йўналишни кўрсатади, миллий ставка эмас. Имзоланган ёки урфий ижара келишуви, квитанциялар, гувоҳлар, ҳолат далиллари ва ёзма хабарларни сақланг. Шартномани янгилаш, бекор қилиш, янги мулкдор даъвоси, мулкдорнинг ўзига кераклиги, тўламаслик ва қайтариш бўйича низолар алоҳида кўриб чиқилиши керак, чунки мамлакат бўйича бир хил натижа кафолатланмаган.