Çarçoveya fermî Qanûna Karê ya Hejmara 35 a sala 2007 e, ku di Rojnameya Fermî ya Hejmara 914 de hatiye weşandin. Ew karkerên wezaret û saziyên hikûmetê, saziyên hevbeş û taybet, komîsyonên serbixwe, rêxistinên nehikûmetî yên herêmî û biyanî, û bi giştî karmendên îdarî yên di sektora leşkerî, polîs û ewlehiya neteweyî de digire nav xwe, her çend dibe ku rêzikên taybet bên sepandin. Karkerên biyanî bi giştî hewceyê destûra karê an nameya nasandinê ne û divê rêzikên cuda yên hemwelatiyên biyanî bişopînin. Ajansên karê yên taybet hewceyê pejirandina Wezareta Kar û Karûbarên Civakî (MoLSA) ne. Karê rojane yê nefermî û karê demkî pir caran xwedî parastineke pratîkî ya lawaz in an dibe ku ji çarçoveya sepandina bi bandor derkevin. Peymana nivîskî ya karê dikare ji bo demeke diyarkirî an nediyarkirî be. Divê bingeha qanûnî, kar an pîşe, mûçe û alîkariyên pere, demjimêrên karê, betlaneyê, cihê karê an yekîneya rêxistinî, roja îmzekirinê û dirêjahiya peymanê diyar bike. Kardêr, karker û MoLSA her yek kopiyeke cuda werdigirin. Peymana dem-diyarkirî bi gelemperî salekê didome; dirêjkirina bi razîbûna her du aliyan gengaz e, û ger tu aliyek di nav meheke piştî bidawîbûnê de tevbigere, peyman dikare bi heman şertan bidome. Demê ceribandinê dikare heta sê mehan bidome, û karkerê bin 18 salî bi rêya nûnerê qanûnî îmze dike. Guhertinên peymanê hewceyê razîbûna hevbeş in û nikarin parastinê ji asta Qanûna Karê kêmtir bikin. Demjimêra normal a karê bi navînî ji 40 saetan di hefteyê de zêdetir nabe. Navbereke saetê ji bo nimêj an xwarinê ji demjimêra karê tê derxistin, û roja înê roja bêhnvedana hefteyê ye. Ji bo karkerên 15 heta 18 salî, karkerên ducanî û kesên di bin erdê an di karên zirardar de sînorên kêmkirî tên sepandin. Sînorên diyarkirî ji bo karkerên 15 heta 18 salî û karkerên ducanî 35 saet di hefteyê de ne, û ji bo karên bin erdê an zirardar ji bo tenduristiyê 30 saet in. Tezmînata mesaiyê bi gelemperî ji rêjeya normal a saetê 25 ji sedî zêdetir e û di dawiya hefteyê an betlaneyên fermî de 50 ji sedî zêdetir e. Kar di roja betlaneya fermî de hewceyê razîbûnê, pejirandina kardêr û sedemeke lezgîn an hewcedariya xizmeta domdar e. Betlaneya salane ya mûçedar ji bo bêhnvedanê bi gelemperî 20 roj e, ji bo karkerên bin 18 salî 25 roj û ji bo karên bin erdê an zirardar 30 roj e. Karker bi gelemperî piştî 11 mehan mafê betlaneya salane werdigire. Betlaneya lezgîn dikare di salê de bigihîje 10 rojan, û betlaneya nexweşiyê dikare di salê de bigihîje 20 rojan; piştî pênc rojên nexweşiyê yên li pey hev belgeya bijîşkî hewce ye. Betlaneya dayikbûnê ya mûçedar 90 roj e, û ji bo zayîna neasayî an ducanîbûna ducan 15 rojên din tê zêdekirin. Betlaneya hecê carekê dikare bigihîje 45 rojan. Betlaneya bêkaranîna ji bo bêhnvedanê li gorî rêjeyê tê dayîn. Kardêr nexşeyên betlaneyê amade dikin, û karkerên demsalî dikarin mafên li gorî rêjeyê bistînin. Mûçe ji roja destpêka peymanê an tayînkirinê ve tê dayîn û dikare mehane, her 15 rojan, heftane an li gorî perçeyan be. Kardêrên taybet û nehikûmetî mûçeyê bi karkeran re li hev dikin, lê Qanûna Karê dibêje ku asta mûçe nikare ji kêmtirîn mûçeya karmendên hikûmetê kêmtir be. Mîqdara niha ya afganî ya Afganî di materyalên bingehîn ên hatine nirxandin de nehat piştrastkirin, ji ber vê yekê divê tu mîqdareke bawerbar neyê texmînkirin. Cudahîkirina mûçeyê qedexe ye, û dibe ku alîkariyên xwarinê an zêdekirinên din jî hebin. Ger di nav du hefteyan de rojeke telafîkirinê neyê dayîn, karê di roja betlaneya fermî de bi du qat rêjeya normal tê tezmînatkirin. Di dema rawestandina karê ya maqûl de, dayîna diyarkirî ji bo du mehên yekem 100 ji sedî û di mehên sê û çaran de 50 ji sedî ye, bi derxistina karên demsalî û rojane. Rêzikên parastina civakî çarçoveyên seqetiyê, mirinê û teqawidiyê digirin nav xwe, lê gihîştina wan di pratîkê de perçebûyî ye. Qanûna Karê cudahîkirinê di wergirtina karê, mûçe û alîkariyan, pîşe, perwerde û ewlehiya civakî de qedexe dike. Kardêr berpirsiyariyên li ser ewlehiya pîşeyî û tenduristiyê hene, di nav de amûrên ewlehiyê, alîkariya yekem, dermankirin, veguhastin û lêçûnên bijîşkî yên ziyana girêdayî karê. Divê bûyerekê di nav sê rojan de ji MoLSA re bê ragihandin. Wezareta Tenduristiya Giştî û MoLSA nexweşiyên pîşeyî û kategoriyên karên zirardar diyar dikin. Jin û karkerên ciwan ji karên fizîkî yên giran, zirardar ji bo tenduristiyê û bin erdê tên sînordarkirin, û karê xeternak ji bo zarokên bin 18 salî qedexe ye. Çarçove 244 pîşeyên zirardar û 31 celebên herî xirab ên kedxwariya zarokan diyar dike, di nav de kanan, çêkirina kerpîçan, karê kîmyewî, kar li bilindahiyan, veguhastina xeternak, dilopandin û kedxwariya girêdayî deynê. Texmîna kedê ya sala 2024 ragihand ku 22 ji sedî yên zarokên 5 heta 14 salî dixebitin û 3.4 ji sedî yên kesên 15 heta 17 salî di karê xeternak de ne. Rêzikên fermî yên cudahînekirinê bi sînorkirinên giran ên de facto yên gihîştina jinan a karê re hevdem in. Sînorkirin li ser piraniya karan bandor dikin, qedexeya karê di rêxistinên nehikûmetî de ya ku di sala 2022 de hate destpêkirin û sînorkirinên karê di Neteweyên Yekbûyî de yên ku di sala 2023 de dest pê kirin jî di nav xwe digirin, û piştî wan çarçoveya PVPV ya sala 2024-ê bêtir sînorkirinên gihîştina li seranserê welêt anîn. Ji ber vê yekê nivîsa qanûnî û şiyana rastîn a wergirtin an domandina karê divê wek tiştekî yek neyên hesibandin. Karkerên nefermî, jin û zarok dibe ku bi taybetî gihîştina wan a parastina bi bandor pir sînordar be. Karker û kardêr dikarin bi dilxwazî sendîkayên wek rêxistinên civakî ava bikin, û karmend xwedî mafê diyarkirî yê tevlêbûnê ye. Fînanskirina hikûmetî an siyasî qedexe ye. Encumena Bilind a Karê saziya herî bilind a biryardana karê ye. Rêwerzên MoLSA yên di sala 2025 de hatine pejirandin, sekreteriyeke mijarên karê û mafên karkeran pêşniyar dikin ku beşdariya saziyên wek Yekîtiya Neteweyî ya Karmendên Afganistanê, sendîkayan, ajansên karê yên taybet, odeyên bazirganiyê, komên çandinî û xwedîkirina heywanan û hunermendan digire nav xwe. Afganistan Peymanên ILO yên C100, C105, C111, C138 û C182 pejirandine, lê C087, C098 an C029 pejirandî nîne. Çavkaniyên hatine nirxandin rêbazeke danûstandina kolektîf an grevê bi awayekî zelal piştrast nakin, û serxwebûn û azadiya pratîkî ya sendîkayan hîn sînordar e. Nakokiyên karê pêşî dikarin rasterast di navbera kardêr û karker de bên nîqaşkirin. Paşê dozeke fermî dikare bi Komîsyona Çareserkirina Nakokiyên Karê ya rêxistinê, Komîsyona Bilind a Çareserkirina Nakokiyên Karê û dadgeha xwedî desthilatdarî re pêş biçe. Gilîkirinên dîsîplînê dikarin bi komîsyoneke rêxistinê, Komîsyona Navendî ya Çareserkirina Nakokiyan û paşê dadgehê re pêş biçe. Piştî ji kar avêtina neqanûnî dibe ku vegerandina karê gengaz be. Kontrol û xizmetên gilîkirinê yên MoLSA rêgezeke îdarî ya din peyda dikin. Raporan tomar kir ku di nîveka yekem a sala 2024 de 462 gilîkirinên karkeran hatine çareserkirin, û raporeke sala 2026 50 daxwazname, 45 dozên hatine birêvebirin û vegerandina mafên 292 karkeran tomar kir. Materyalên hatine nirxandin dema qanûnî ya pêşkêşkirinê, lêçûna giştî ya pêşkêşkirinê, rêbaza hakemiyê an dirêjahiya standard eşkere nekirin. Kar dikare bi lihevhatina hevbeş, bidawîbûna demê diyarkirî, teqawidbûn, mirin, bêkarhiştina seqetiyê, rawestandina karê ya zêdetirî şeş mehan, hilweşandin an kêmkirina hêza karê, mehkûmiyeta dawîn a ku pêşî li karê digire, binpêkirinên dubare piştî hişyariyan, redkirin piştî veguhastinê an têkçûna dema ceribandinê bi dawî bibe. Berî ji kar avêtinê, kardêr divê li cihê ku gengaz be karkerê bibihêje karekî wekhev. Karkerê bi peymana nediyarkirî bi gelemperî bildaneke nivîskî ya mehekê dide, û çavkaniyên hatine nirxandin rêgezeke giştî ya dayîna mûçeyê li şûna bildanê destnîşan nakin. Betlaneya mûçedar nikare ji bo veguhastin, bidawîkirin an devjêberdana karê bê bikaranîn, heta ku rêxistinê neyê hilweşandin. Ji kar avêtina komekê hewceyê pejirandina MoLSA ye, û girtina piştî rawestandineke dirêj a karê hewceyê sê mehan agahdarkirina MoLSA ye. Demên tezmînata ji kar derxistinê yên di Qanûna Karê û materyalên berawirdî de hatine ragihandin, piştî salekê xizmetê mehê yek, piştî yek heta pênc salan mehê du, piştî pênc heta deh salan mehê çar û piştî zêdetirî deh salan mehê şeş in; divê peyva herêmî ya rastîn were kontrolkirin. Ji kar avêtina neqanûnî dikare bibe sedema vegerandina karê û mûçe û mafên ji bo dema ji kar avêtinê, ku li gorî navîna şeş mehan a dawîn tê hesibandin. Rêveberiya Kontrol û Rêberiya Karê ya di hundirê MoLSA de peyman, demjimêrên karê, mûçe, ewlehî, betlaneyê, dîsîplîn, nakokî û destûrên karê li navend û parêzgehan dişopîne. MoLSA ragihand ku di çaryeka yekem a sala 2025 de saziyên 118 kontrol kirine, ku 8,485 karkerên Afganî û 43 karkerên biyanî ji bo mijarên destûrê hatine şandin, û di raporeke sala 2026 de jî kontrolên 470 saziyên giştî û ne-giştî ragihand. Karker, xwendekarên karî û kardêr dikarin xizmetên gilîkirinê bikar bînin, lê şiyana sepandinê, bêalîbûn û ewlehiya kesane dikarin biguherin. Ji bo gilîkirin an destûran tu lêçûna giştî ya bawerbar, dema qanûnî an dema pêvajoyê ya standard nehat diyarkirin. Ji ber vê yekê bandora pratîkî ya mafekî qanûnî girêdayî awayê karê, belgekirinê, saziya berpirsiyar, gihîştina herêmî û ewlehiya bikaranîna pêvajoya berdest e.
Qanûnên karê li Afganistanê
Qanûnên karê li Afganistanê peymanên karê, demjimêra karê, mûçe, betlaneyê, ewlehiya cihê karê, temsîlkirina karkeran, nakokî û bidawîkirina karê digirin nav xwe. Qanûna Karê ya Hejmara 35 a sala 2007 hîn di lîsteya Wezareta Kar û Karûbarên Civakî de ye, lê ji sala 2021 ve rêzikên fermî û sepandina wan a de facto dikarin ji hev cuda bin, ji ber ku qanûnên berê, fermanên bingeha wan şerîetê ye û rêwerzên îdarî li gel hev dixebitin. Delîla nivîskî ya kar, tomarên mûçe û betlaneyê, sedemên ji kar avêtinê, rewşa destûra karê û gihîştina ewle bi rêbazên gilîkirinê mijarên sereke yên pratîkî ne.
VivAVia can make mistakes. Check important information.