Rasmiy doira — 2007-yildagi 35-sonli Mehnat qonuni, 914-sonli Rasmiy gazeta. U vazirlik va davlat organlari, qoʻshma va xususiy agentliklar, mustaqil komissiyalar, mahalliy va xorijiy nodavlat tashkilotlar xodimlarini, odatda harbiy, politsiya va milliy xavfsizlik sohasidagi maʼmuriy xodimlarni ham qamrab oladi, biroq maxsus qoidalar qoʻllanishi mumkin. Xorijiy xodimlarga odatda ishlash ruxsatnomasi yoki taqdimnoma xati kerak va ular xorijiy fuqarolar uchun alohida qoidalarga amal qiladi. Xususiy bandlik agentliklari Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligidan (MoLSA) ruxsat olishi shart. Norasmiy kunlik va tasodifiy ishlarda amaliy himoya zaif yoki samarali qamrovdan tashqarida boʻlishi mumkin. Yozma mehnat shartnomasi muayyan muddatli yoki muddatsiz tuzilishi mumkin. Unda huquqiy asos, ish yoki kasb, ish haqi va ustamalar, ish vaqti, taʼtil, ish joyi yoki tashkiliy boʻlinma, imzolangan sana va muddat koʻrsatilishi kerak. Ish beruvchi, xodim va MoLSA alohida nusxa oladi. Muddatli shartnoma odatda bir yil; oʻzaro uzaytirish mumkin, shartnoma tugagach bir oy ichida hech bir tomon chora koʻrmasa, u ayni shartlarda davom etishi mumkin. Sinov muddati uch oygacha; 18 yoshga toʻlmagan xodim qonuniy vakili orqali imzolaydi. Shartnomadagi oʻzgarishlar oʻzaro kelishuvni talab qiladi va himoyani Mehnat qonunidagi darajadan pasaytirmasligi kerak. Odatiy ish vaqti haftasiga oʻrtacha koʻpi bilan 40 soat. Bir soatlik namoz yoki tushlik tanaffusi ish vaqtiga kirmaydi; juma haftalik dam olish kuni. 15–18 yoshli xodimlar, homilador xodimlar va yer osti yoki zararli ishdagilar uchun chegara pastroq. Koʻrsatilgan chegaralar 15–18 yoshdagilar va homilador xodimlar uchun haftasiga 35 soat, yer osti yoki sogʻliqqa zararli ishlar uchun 30 soat. Qoʻshimcha ish haqi odatiy soatlik haqdan 25% yuqori, dam olish yoki davlat bayramlarida 50% yuqori. Davlat bayramida ishlash uchun kelishuv, ish beruvchi roziligi va shoshilinch yoki uzluksiz xizmatga oid asos talab qilinadi. Yillik haq toʻlanadigan dam olish taʼtili odatda 20 kun, 18 yoshgacha boʻlgan xodimlar uchun 25 kun, yer osti yoki zararli ishlar uchun 30 kun. Xodim odatda 11 oy ishlagach yillik taʼtil olish huquqiga ega boʻladi. Shoshilinch taʼtil yiliga 10 kungacha, kasallik taʼtili 20 kungacha; ketma-ket besh kundan keyin tibbiy maʼlumotnoma kerak. Haq toʻlanadigan tugʻruq taʼtili 90 kun, noodatiy tugʻruq yoki egizak tugʻilganda yana 15 kun. Ziyorat taʼtili bir marta 45 kungacha. Foydalanilmagan dam olish taʼtili mutanosib ravishda toʻlanadi. Ish beruvchi taʼtil jadvalini tuzadi; mavsumiy xodimlar mutanosib huquq olishi mumkin. Ish haqi shartnoma yoki tayinlov sanasidan hisoblanadi va oyma-oy, har 15 kunda, haftalik yoki ishbay toʻlanishi mumkin. Xususiy va nodavlat ish beruvchilar ish haqini xodimlar bilan kelishadi, ammo Mehnat qonuniga koʻra u davlat xodimlari uchun qoʻllanadigan eng kam miqdordan past boʻlmasligi kerak. Koʻrilgan birlamchi manbalarda amaldagi afgʻoniy miqdori tasdiqlanmagan; ishonchli miqdor bor deb faraz qilmang. Ish haqida kamsitish taqiqlangan; oziq-ovqat puli yoki boshqa ustamalar qoʻllanishi mumkin. Davlat bayramidagi ish uchun ikki hafta ichida oʻrnini bosuvchi dam berilmasa, odatiy haqning ikki baravari toʻlanadi. Tegishli ish toʻxtab qolish holatida dastlabki ikki oy uchun 100%, uchinchi va toʻrtinchi oylar uchun 50% toʻlov belgilangan; mavsumiy va kunlik ishlar istisno qilingan. Ijtimoiy himoya qoidalari nogironlik, vafot va pensiya doiralarini oʻz ichiga oladi, ammo amaliy foydalanish tarqoq. Mehnat qonuni ishga olish, haq va ustamalar, kasb, taʼlim va ijtimoiy sugʻurtada kamsitishni taqiqlaydi. Ish beruvchi mehnat xavfsizligi va sogʻligʻi, jumladan xavfsizlik anjomlari, birinchi yordam, davolash, transport va ish bilan bogʻliq zarar tibbiy xarajatlari uchun javobgar. Hodisa uch kun ichida MoLSAga bildirilishi kerak. Sogʻliqni saqlash vazirligi va MoLSA kasb kasalliklari va zararli ish toifalarini belgilaydi. Ayollar va yosh xodimlarga jismonan ogʻir, sogʻliqqa zararli va yer osti ishlari taqiqlangan; 18 yoshgacha boʻlgan bolalarning xavfli ishlashi man etiladi. Doirada 244 zararli kasb va bolalar mehnatining 31 eng yomon shakli, jumladan konchilik, gʻisht terish, kimyoviy ish, balandlikdagi ish, xavfli transport, tilanchilik va qarz evaziga majburiy mehnat sanaladi. 2024-yilgi mehnat bahosida 5–14 yoshli bolalarning 22 foizi ishlagani, 15–17 yoshdagilarning 3,4 foizi xavfli ishda boʻlgani xabar qilingan. Rasmiy kamsitmaslik qoidalari ayollarning ishga kirishidagi jiddiy amaliy cheklovlar bilan birga mavjud. Cheklovlar ishlarning koʻpiga taʼsir qiladi; 2022-yilda boshlangan NNTlarda ishlash taqiqi va 2023-yilda joriy etilgan BMT ishi cheklovlarini, shuningdek 2024-yilgi PVPV doirasi ostidagi mamlakat miqyosidagi keyingi kirish cheklovlari kuzatgan. Shu sababli qonun matni va amalda ish topish yoki uni saqlash imkonini bir xil deb boʻlmaydi. Norasmiy xodimlar, ayollar va bolalar samarali himoyadan foydalanishda ayniqsa cheklanishi mumkin. Xodimlar va ish beruvchilar ijtimoiy tashkilot sifatida ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalari tuzishi mumkin; xodimlarga aʼzo boʻlish huquqi berilgan. Davlat yoki siyosiy moliyalashtirish taqiqlangan. Oliy mehnat kengashi eng yuqori mehnat qarorlari organi. 2025-yilda tasdiqlangan MoLSA yoʻriqnomalari mehnat masalalari va xodimlar huquqlari kotibiyatini tashkil etishni, Afgʻoniston xodimlari milliy ittifoqi, kasaba uyushmalari, xususiy bandlik agentliklari, palatalar, qishloq xoʻjaligi va chorvachilik guruhlari hamda hunarmandlar kabi organlar qatnashishini nazarda tutadi. Afgʻoniston XMTning C100, C105, C111, C138 va C182 konvensiyalarini ratifikatsiya qilgan, ammo C087, C098 yoki C029ni ratifikatsiya qilmagan. Koʻrib chiqilgan manbalarda jamoaviy muzokara yoki ish tashlash tartibi aniq tasdiqlanmagan; kasaba uyushmalarining amaliy mustaqilligi va erkinligi cheklangan. Mehnat nizosi avval ish beruvchi va xodim oʻrtasida bevosita muhokama qilinishi mumkin. Rasmiy ish tashkiliy Mehnat nizolarini hal qilish komissiyasi, Mehnat bilan bogʻliq nizolarni hal qilish oliy komissiyasi va vakolatli sudga oʻtishi mumkin. Intizomiy shikoyatlar tashkilot komissiyasi, Markaziy nizolarni hal qilish komissiyasi va keyin sud orqali oʻtishi mumkin. Noqonuniy ishdan boʻshatilganda ishga qayta tiklash mumkin. MoLSA tekshiruv va shikoyat xizmati parallel maʼmuriy yoʻldir. 2024-yilning birinchi yarmida 462 xodim shikoyati koʻrib chiqilgani; 2026-yilgi hisobotda 50 murojaatdan 45 tasi hal etilib, 292 xodim huquqi tiklangani qayd etilgan. Koʻrib chiqilgan materialda qonuniy topshirish muddati, umumiy ariza toʻlovi, arbitraj tartibi yoki odatiy koʻrib chiqish muddati aniqlanmagan. Bandlik oʻzaro kelishuv, muddatli shartnoma tugashi, pensiyaga chiqish, vafot, ish qobiliyatini yoʻqotish, ish olti oydan ortiq toʻxtashi, tashkilot tugatilishi yoki xodimlar qisqarishi, ishga toʻsqinlik qiladigan yakuniy sud hukmi, ogohlantirishlardan keyingi takroriy buzilishlar, boshqa ishga oʻtkazishni rad etish yoki muvaffaqiyatsiz sinov muddati bilan tugashi mumkin. Ishdan boʻshatishdan oldin, imkon boʻlsa, ish beruvchi xodimni oʻxshash ishga oʻtkazishi kerak. Muddatsiz shartnomali xodim odatda bir oy oldin yozma xabar beradi; koʻrilgan manbalar oʻrniga pul toʻlashning umumiy qoidasini tasdiqlamaydi. Tashkilot tugatilmagan boʻlsa, haq toʻlanadigan taʼtil bandlikni oʻzgartirish, tugatish yoki undan chiqish uchun ishlatilmaydi. Guruh boʻlib ishdan boʻshatish uchun MoLSA roziligi, uzoq toʻxtashdan keyin korxona yopilishi uchun MoLSAga uch oy oldin xabar kerak. Mehnat qonuni va qiyosiy materiallarda koʻrsatilgan ishdan boʻshatish toʻlovlari: bir yil ishlagandan keyin bir oy, bir yildan besh yilgacha ikki oy, besh yildan oʻn yilgacha toʻrt oy va oʻn yildan ortiq ishlagandan keyin olti oy; mahalliy matnning aniq shaklini tekshirish lozim. Noqonuniy ishdan boʻshatishda ishga tiklash, shuningdek oxirgi olti oyning oʻrtacha daromadiga asoslangan ishdan boʻshatilgan davr ish haqi va imtiyozlari berilishi mumkin. MoLSA tarkibidagi Mehnat inspeksiyasi va yoʻriqnoma boshqarmasi markaz va viloyatlarda shartnoma, ish vaqti, haq, xavfsizlik, taʼtil, intizom, nizolar va ruxsatnomalarni nazorat qiladi. MoLSA 2025-yilning birinchi choragida 118 muassasa, 8 485 afgʻon xodimi boʻyicha tekshiruv va ruxsatnoma masalalarida yoʻnaltirilgan 43 xorijiy xodimni; 2026-yil hisobotida esa 470 davlat va nodavlat muassasani tekshirganini bildirgan. Xodimlar, stajyorlar va ish beruvchilar shikoyat xizmatlaridan foydalanishi mumkin, ammo ijro salohiyati, xolislik va shaxsiy xavfsizlik farqlanishi mumkin. Shikoyat yoki ruxsatnoma uchun ishonchli umumiy haq, qonuniy muddat yoki odatiy ko‘rib chiqish vaqti aniqlanmagan. Huquqning amaliy taʼsiri bandlik shakli, hujjatlar, masʼul organ, mahalliy kirish va mavjud tartibdan foydalanish xavfsizligiga bogʻliq.
Afgʻoniston mehnat qonunchiligi
Afgʻonistonda mehnat qonunchiligi mehnat shartnomalari, ish vaqti, haq, taʼtil, ish joyi xavfsizligi, xodimlar vakilligi, nizolar va ishdan boʻshatishni qamrab oladi. 2007-yildagi 35-sonli Mehnat qonuni Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligi roʻyxatida turibdi, biroq 2021-yildan beri meros qolgan qonunlar, shariatga asoslangan farmonlar va maʼmuriy koʻrsatmalar birga amal qilgani sababli rasmiy qoidalar va amaldagi ijro farq qilishi mumkin. Bandlik, ish haqi va taʼtil qaydlari, ishdan boʻshatish sabablari, ishlash ruxsatnomasi va shikoyat tartiblaridan xavfsiz foydalanishni yozma isbotlash amaliy jihatdan muhim.
VivAVia can make mistakes. Check important information.