میدیا لە ئەفغانستاندا

ئەفغانستان کارکردنی ڕۆژنامە، پەخشی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و ڕۆژنامەنووسیی هەیە، بەڵام لە ژینگەیەکی پارچەپارچە و سەرکوتکەردا کاردەکەن. چوارچێوەی یاساییی فەرمی و کردەوەی دوفاکتۆی ئێستا بە باوەڕپێکراوی هەمان ماف یان ڕێکار دابین ناکەن. دۆخەکان لەنێوان کابوڵ و شارەکانی تر، ناوەندی پارێزگا و ناوچەی گوندی یان دوورەدەستیشدا جیاوازن. داری و پشتۆ میدیای گشتی زاڵ دەکەن؛ ڕاپۆرتکردنی ناوخۆ و بڵاوکردنەوەی نافەرمی زۆرجار بۆشاییی کەمبوونی پەیوەندی، کارەبا، خوێندنەوە یان خزمەتگوزاریی ناوخۆ پڕ دەکەنەوە. یاسای میدیای گشتیی 2006 ئاماژە بە ئازادیی بیر و قسە، مافی داواکردن و وەرگرتن و بڵاوکردنەوەی زانیاری و نهێنیی سەرچاوە دەکات، مەگەر بە فەرمانی دادگا. میدیای چاپی پێویستی بە تۆمارکردن هەیە. ڕادیۆ و تەلەفزیۆن بە گشتی مۆڵەت و فریکوێنسی پێویست دەکەن و خاوەنی مۆڵەت و سەرنووسەری سەرەکی بەرپرسیارێتیی دیاریکراویان هەیە. بەپێی چوارچێوەی فەرمی، سکاڵا ڕەنگە بچێتە کۆمیسیۆنی هەڵسەنگاندنی میدیا و دواتر دادگا. وەزارەتی زانیاری و کەلتوور ماددەی پەیوەندیدار بە یاسای میدیای گشتی، یاسای دەستگەیشتن بە زانیاری و یاسای مافی چاپی بڵاو دەکاتەوە. کاریگەریی کرداریی ئەم ماددانە لە سیستەمی دوفاکتۆی تاڵیبان نادیارە، بە تایبەتی بۆ ڕەخنە، خۆپیشاندان، مافی ژنان، ئاسایش، دۆخی ئابووری و خوێندن. وەزارەتی زانیاری و کەلتوور کە بە MoIC ناسراوە سیاسەتی میدیا، مۆڵەت، بڵاوکراوە و کارگێڕیی پەیوەندیدار بە میدیا بەڕێوەدەبات. وەزارەتی لاوەکیی بڵاوکراوە و بەڕێوەبەرایەتیی زانیاری و کەلتووری پارێزگا کارە پەیوەندیدارەکان دەکەن. دامەزراوەکانی تری کاریگەر بریتین لە کۆمیسیۆنی پێشێلکاریی میدیای تاڵیبان، ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی ئەفغانستان (RTA)، ئاژانسی هەواڵی باختر، وەزارەتی پەیوەندی و تەکنەلۆژیای زانیاری، دەزگای ڕێکخستنی تەلەکۆمی ئەفغانستان، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هەواڵگری و وەزارەتی پەرەپێدانی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە. RTA دامەزراوەی نیشتمانیی ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی حکومییە و لەژێر MoIC کاردەکات. لە بەڵگەکانی بەردەستدا ڕێکخەری سەربەخۆی میدیایی کاریگەر، ئۆمبۆدسمانی نیشتمانی یان سیستەمی متمانەپێکراوی پاراستنی ڕۆژنامەنووس و سکاڵا نەدۆزراوەتەوە. ڕۆژنامەنووس و کارمەندانی میدیا ڕووبەڕووی یاسای ناڕوون، سانسۆری پێشوەختە، خۆسانسۆری، فشار بەهۆی میدیای بیانی یان دیاسپۆرا، لێپرسینەوە، دەستگیرکردن، توندوتیژی و سزای دارایی یان کارگێڕی دەبنەوە. پەخشی ڕاستەوخۆی سیاسی و هەندێک بەرنامەی سیاسی یان ئابووری سنووردار کراون. لەوانەیە هاوبەشانی چاوپێکەوتن پێشوەختە مۆڵەتیان پێویست بێت. لەنێوان 15ی ئابی 2021 و 30ی ئەیلوولی 2024دا یوناما و نووسینگەی کۆمیسیاری باڵای مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان 336 ڕۆژنامەنووس و کارمەندی میدیای کاریگەرکراو بە پێشێلکارییان تۆمار کرد، لەوانە 256 دەستگیرکردن یان ڕاگرتنی خۆسەر، 130 کەیسی ئەشکەنجە یان مامەڵەی خراپ و 75 هەڕەشە یان ترساندن. ناوەندی ڕۆژنامەنووس و میدیای ئەفغانستان لانیکەم 207 پێشێلکاری لە ساڵی 1404دا ڕاپۆرت کرد، کە لە 18ی ئاداری 2025 تا 17ی ئاداری 2026 بوو. ژنان سنوورداریی زیاتر لە حجاب و داپۆشینی ڕووخسار، مەحرەم، گواستنەوە، کاری مەیدانی و دەرکەوتنی گشتییان هەیە. هەندێک جار دەنگ و بەشداریی ژنان لە کۆنفرانسی ڕۆژنامەوانیدا ڕێگری لێکراوە. یونسکۆ لە 2025 ڕایگەیاند زیاتر لە 80%ی ڕۆژنامەنووسە ژنانەکان کاریان لەدەست داوە. مەترسی بەپێی ڕەگەز، بابەت و دیاربوونی گشتی دەگۆڕێت، بۆیە دەرکەوتن یان بڵاوکردنەوە نابێت وەک بەڵگەی پاراستن دابنرێت. پەخش هێشتا سەرچاوەیەکی گرنگی هەواڵ و کاتی خۆشییە. لە شوباتی 2025دا MoIC ڕایگەیاند 470 دامەزراوەی چالاک هەبووە: 84 کەناڵی تەلەفزیۆن، 273 کەناڵی ڕادیۆ، 57 ئاژانسی هەواڵ و 52 چاپخانە. ئەم ژمارانە لەلایەن دامەزراوەکەوە ڕاگەیەندراون و بە سەربەخۆیی پشتڕاست نەکراونەتەوە. کەناڵی تایبەتی لەگەڵ RTA کاردەکەن، بەڵام مەترسیی مۆڵەت، کۆنترۆڵی ناوەڕۆک و داخستن هەیە. ڕادیۆ بە تایبەتی لە شوێنی سنوورداریی کارەبا، ئینتەرنێت، خاوەندارێتیی ئامێر، خوێندنەوە یان توانای کڕین سوودبەخشە. پرۆژەی ڕادیۆی ژنان ڕەنگە لە کاتی سنوورداربوونی بەشداریی ڕاستەوخۆ کەناڵێکی کرداریتر و پارێزراوتر بێت. هاوتایەکی سەربەخۆی ناوخۆییی پەخشکردن یان گەرەنتیی جێگیریی پەخشکردن بە سەرتاسەری بەڵگەدار نەکراوە. خەڵک کاتێک پانایی بەرگ، کارەبا، ئامێر، دابینکەری ئینتەرنێت و ڕێگای پارەدان ڕێگە دەدەن، تەلەفزیۆنی مانگی دەستکرد، ڤیدیۆی ئۆنلاین، YouTube و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەهێنن. بەپێی ڕاپۆرتی بەردەستی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە 2022ەوە دروستکەرانی ناوەڕۆکی YouTube پێویستیان بە مۆڵەت هەیە؛ کرێی ڕاپۆرتکراو 4,000 AFN بۆ سێ ساڵ و گەرەنتیی 10,000 AFN بووە. کرێ و جێبەجێکردنی ئێستا لە ناوخۆ بپشکنە، چونکە ڕێکاری کارگێڕی ڕەنگە بگۆڕێت. دەستگەیشتن بە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان جێگیر نییە و مەترسیی یاسایی و کەسیی هەیە. TikTok و یاریی PUBGی فرەیاری لە 21ی نیسانی 2022 قەدەغە کران. سنووردارکردنی Facebook ڕاگەیەندرا و سنووردارکردنی Instagram، Facebook و Snapchat لە تشرینی یەکەمی 2025دا بەڵگەدار کرا. تەنانەت ئەگەر پلاتفۆرمێک بە تەکنیکی بگاتەوە، چاودێریی هەژمار، سەرنجی بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هەواڵگری یان پۆلیسی ئەخلاق، دۆکسکردن، دەستگیرکردن و خۆسانسۆری ڕەنگە بەکارهێنان کاریگەر بکەن. دامەزراوەی سەربەخۆی بانگەواز یان چارەسەری متمانەپێکراو بۆ سنووردارکردنی پلاتفۆرم یان هەنگاوی ئاسایشی میدیا بەردەست نییە. تۆڕی تایبەت بە تایبەتی (VPN) یان ڕێگای تێپەڕاندنی تر چارەسەرێکی پارێزراو یان یاساییی دڵنیا نییە. پچڕانی پەیوەندی ڕەنگە لە هەمان کاتدا هەواڵ، ڤیدیۆی ئۆنلاین، پەیوەندیی فریاکەوتن و بەشداریی گشتی کاریگەر بکات. Access Now چوار داخستنی لە 2025دا تۆمار کرد کە زیاتر لە 43 ملیۆن کەسی ناوچەیی یان نیشتمانی کاریگەر کرد؛ پچڕانی ئینتەرنێت، تەلەفۆن، پەیوەندیی دیجیتاڵ، فایبەر و Wi-Fi و هەروەها ڕەشیی سەرتاسەری تێدا بوو. گوند و کۆمەڵگای هەژار بە گشتی دەستگەیشتنی لاوازتریان لە بەکارهێنەرانی شار هەیە. تێچووی ڕاستەقینە ڕەنگە ئامێر، کارەبا، داتای مۆبایل، Wi-Fi یان فایبەر، گواستنەوە، مۆڵەت، گەرەنتی و بەشداریی مانگانەی هەڵبژێردراو بگرێتەوە. دابینکەر، تێکڕای نرخ، کرێی مۆڵەت، دێدلاین و جێبەجێکردنی پارێزگایی یەکسان یان بە شێوەی بەردەوام بەڵگەدار نین. دەستگەیشتنی گەنجان بە میدیا بە تەمەن، ڕەگەز، شوێن، داهات، کارەبا، خوێندنەوە، ئامێر و گەیشتنی تۆڕەوە بەستراوە. کچان و ژنان ڕەنگە زیاتر پشت بە ڕادیۆ، تەلەفزیۆنی مانگی دەستکرد و میدیای فێربوونی ئۆنلاین ببەستن، چونکە سنووردارکردنی خوێندن، کار و جووڵە هەڵبژاردەکانی تری کەم دەکاتەوە. Begum Radio، Begum TV و Tabasum جێگرەوەی کرداریی بەڵگەدارکراون بۆ ژنان و کچان. چوارچێوەی پاراستنی میدیای منداڵ و گەنجی سەرتاسەریی جێبەجێپێکراوی سەربەخۆ لە بەڵگەکانی بەردەستدا نەدۆزراوەتەوە. کاتێک منداڵ لە ڕاپۆرت یان ناوەڕۆکی ئۆنلاین دەردەکەوێت، ڕێنماییی یونیسێف پاراستنی ناسنامە، کرامت و چوارچێوە، ڕەزامەندیی ئاگادار و ڕێگریکردن لە زیانی پێشبینیکراو داوا دەکات. بەشداری بە هێڵی پەیوەندی، ڕادیۆی کۆمەڵگا، ڕاپۆرتی ناوخۆ، یەکێتیی ڕۆژنامەنووسان، بڵاوکردنەوەی دیجیتاڵ و فیدباکی هاووڵاتیان هێشتا دەکرێت، بەڵام سانسۆر، چاودێری، سنووردارکردنی جووڵە، یاسای ڕەگەزی، دەستگیرکردن و توندوتیژی بە توندی بەکارهێنانی سەلامەتییان سنووردار دەکات. سەرچاوە و بەشداربووان پێویستییان بە وریاییی تایبەت لە ناسنامە، مێتاداتا، شێوازی پەیوەندی و جیاکردنەوەی ئامێر هەیە. ئەم بارودۆخانە زانیارییە لە 4ی ئەیلوولی 2026 پشکنراوە؛ فەرمان، دەستگەیشتنی پلاتفۆرم، بەردەستبوونی تۆڕ و جێبەجێکردن خێرا دەگۆڕێت.