Afgʻonistonda media

Afgʻonistonda matbuot, teleradioeshittirish va jurnalistika faoliyati yoʻlga qoʻyilgan, biroq ular parokanda va repressiv muhitda ishlaydi. Rasmiy huquqiy doira va amaldagi de-fakto amaliyot bir xil huquq yoki tartiblarni ishonchli taʼminlamaydi. Kobul va boshqa shaharlar, viloyat markazlari hamda qishloq yoki olis hududlar oʻrtasida sharoit sezilarli farq qiladi. Ommaviy axborot vositalarida dariy va pushtu tillari ustun; mahalliy xabarlar va norasmiy ulashish esa aloqa zaifligi, elektr cheklangani, savodxonlik darajasi pastligi yoki mahalliy xizmatlar yoʻqligi sabab yuzaga kelgan boʻshliqlarni toʻldiradi. 2006-yilgi Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun fikr va soʻz erkinligi, axborot izlash, olish va tarqatish huquqi hamda sud qaroridan tashqari manbalar maxfiyligini nazarda tutadi. Bosma nashrlar roʻyxatdan oʻtishi kerak. Radio va televideniye odatda litsenziya va chastota talab qiladi; imtiyoz egasi va bosh muharrirning belgilangan majburiyatlari bor. Rasmiy doirada shikoyatlar avval Media faoliyatini baholash komissiyasiga, keyin sudga borishi mumkin. Axborot va madaniyat vazirligi Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisidagi qonun, axborotdan foydalanish qonuni va mualliflik huquqi qonuniga oid materiallarni ham eʼlon qiladi. Ayniqsa tanqid, norozilik namoyishlari, ayollar huquqlari, xavfsizlik, iqtisodiy sharoit va taʼlim masalalarida bu qoidalarning Tolibonning de-fakto tizimidagi amaliy kuchi noaniq. Odatda MoIC deb ataladigan Axborot va madaniyat vazirligi media siyosati, litsenziyalash, nashrlar va media maʼmuriyatini yuritadi. Nashrlar boʻyicha oʻrinbosar vazirlik va viloyat Axborot va madaniyat boshqarmalari ham shu yoʻnalishda ishlaydi. Mediaga taʼsir qiluvchi boshqa idoralarga Tolibonning Media qoidabuzarliklari komissiyasi, Afgʻoniston radio va televideniyesi (RTA), Bakhtar axborot agentligi, Aloqa va axborot texnologiyalari vazirligi, Afgʻoniston telekommunikatsiyalarni tartibga solish idorasi, Razvedka bosh boshqarmasi hamda Fazilatni targʻib qilish va illatning oldini olish vazirligi kiradi. RTA MoIC tarkibidagi milliy davlat radio va televideniye muassasasidir. Mavjud dalillar asosida Afgʻonistonda samarali mustaqil media regulyatori, milliy ombudsman yoki ishonchli jurnalist himoyasi va shikoyat tizimi shakllangani tasdiqlanmagan. Jurnalist va media xodimlari noaniq qoidalar, oldindan senzura, oʻz-oʻzini senzura qilish, xorijiy yoki diasporadagi media bilan aloqaga doir bosim, soʻroq, hibs, zoʻravonlik hamda moliyaviy yoki maʼmuriy jazolarga duch keladi. Siyosiy mavzudagi jonli koʻrsatuvlar va ayrim siyosiy yoki iqtisodiy dasturlar cheklangan. Suhbat ishtirokchilaridan oldindan ruxsat olish talab qilinishi mumkin. 2021-yil 15-avgustdan 2024-yil 30-sentabrgacha BMTning Afgʻonistondagi yordam missiyasi va BMT Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari boshqarmasi qoidabuzarliklardan jabr koʻrgan 336 jurnalist va media xodimini qayd etdi; jumladan, 256 oʻzboshimcha hibs yoki qamoq, 130 qiynoq yoki yomon muomala va 75 tahdid yoki qoʻrqitish holati. Afgʻoniston Jurnalistlar va media markazi 1404-yilda, yaʼni 2025-yil 18-martdan 2026-yil 17-martgacha, kamida 207 qoidabuzarlik haqida xabar bergan. Ayollar hijob va yuzni yopish, mahram talablari, transport, dala ishlarida ishlash va omma oldida chiqish bilan bogʻliq qoʻshimcha cheklovlarga duch keladi. Matbuot anjumanlarida ayollar ovozi va ishtiroki baʼzan toʻsilgan. UNESCO 2025-yilda ayol jurnalistlarning 80 foizdan ortigʻi ishidan ayrilganini xabar qilgan. Xatarlar jins, mavzu va jamoat oldidagi koʻrinishga bogʻliq; shu sabab ommaviy chiqish yoki nashrni himoya borligining dalili deb boʻlmaydi. Efirga uzatish yangilik va koʻngilochar kontentning muhim amaliy manbai boʻlib qolmoqda. MoIC 2025-yil fevralida 470 ta faol nashr va efir tashkiloti borligini bildirgan: 84 telekanal, 273 radiostansiya, 57 axborot agentligi va 52 bosma nashr. Bu raqamlarni muassasa bildirgan, ular mustaqil tekshirilmagan. Xususiy radio va televideniye RTA bilan birga ishlaydi, ammo litsenziya, mazmun nazorati va faoliyatni toʻxtatish xatarlariga duch keladi. Elektr, internet, qurilmaga egalik, savodxonlik yoki xarid qobiliyati boshqa media shakllaridan foydalanishni cheklaydigan joylarda radio ayniqsa foydali. Ayollar boshqaradigan radio loyihalari bevosita ommaviy ishtirok cheklangan sharoitda amaliy va nisbatan himoyalangan kanal boʻlishi mumkin. Mustaqil mahalliy striming xizmati yoki barqaror, mamlakat boʻylab striming kafolati ishonchli hujjatlashtirilmagan. Odamlar aloqa tezligi, elektr, qurilmalar, internet provayderlari va toʻlov yoʻllari imkon berganda sunʼiy yoʻldosh televideniyesi, internet videosi, YouTube va ijtimoiy platformalardan foydalanadi. Mavjud BMT xabarlariga koʻra, 2022-yildan YouTube kontent yaratuvchilari uchun litsenziya talab qilingan; xabar qilingan toʻlov uch yilga 4 000 AFN va 10 000 AFN kafolat pulini tashkil etgan. Maʼmuriy amaliyot oʻzgarishi mumkinligi sabab joriy toʻlovlar va ijroni mahalliy tekshirish lozim. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish beqaror va huquqiy hamda shaxsiy xatarlarga ega. TikTok va PUBG koʻp oʻyinchili oʻyini 2022-yil 21-aprelda taqiqlangan. Facebook’ga cheklovlar eʼlon qilingan; Instagram, Facebook va Snapchat’ga taʼsir qiluvchi cheklovlar 2025-yil oktabrda hujjatlashtirilgan. Platforma texnik jihatdan ochiq boʻlsa ham, akkaunt nazorati, Razvedka bosh boshqarmasi yoki axloq politsiyasi eʼtibori, shaxsiy maʼlumotlarni oshkor qilish, hibs va oʻz-oʻzini senzura qilish undan foydalanishga taʼsir qilishi mumkin. Platforma cheklovlari yoki media bilan bogʻliq xavfsizlik choralariga qarshi mustaqil apellyatsiya yoki huquqni tiklash idorasi ishonchli mavjud emas. VPN yoki boshqa chetlab oʻtish usuli xavfsiz yoki huquqiy jihatdan ishonchli yechim bermaydi. Aloqa uzilishi yangilik, internet videosi, favqulodda aloqa va jamoatdagi ishtirokni bir paytda cheklashi mumkin. Access Now 2025-yilda mintaqaviy yoki mamlakat miqyosida 43 milliondan ortiq kishiga taʼsir qilgan toʻrtta uzilishni qayd etdi; internet, telefon, raqamli aloqa, optik tolali tarmoq va Wi-Fi uzilishlari hamda umummilliy oʻchish shular jumlasidan. Qishloq va kam daromadli jamoalarda foydalanish odatda shaharlardagidan zaifroq. Haqiqiy xarajatlarga qurilma, elektr, mobil internet, Wi-Fi yoki optik tolali aloqa, transport, litsenziya, kafolat puli va ixtiyoriy obuna kirishi mumkin. Provayderlar, tariflar, litsenziya toʻlovlari, muddatlar va viloyatlardagi ijro bir xil emas yoki izchil hujjatlashtirilmagan. Yoshlarning mediadan foydalanishi yosh, jins, yashash joyi, daromad, elektr, savodxonlik, qurilma va tarmoq qamroviga bogʻliq. Taʼlim, bandlik va harakatlanish cheklovlari boshqa imkoniyatlarni kamaytirgani sabab qizlar va ayollar radio, sunʼiy yoʻldosh televideniyesi va internet orqali taʼlim vositalariga koʻproq tayanishi mumkin. Begum Radio, Begum TV va Tabasum ayollar va qizlar uchun hujjatlashtirilgan amaliy muqobillardir. Mavjud tadqiqotlarda bolalar va yoshlar mediasini himoya qiladigan, butun mamlakatda ijro etilishi mumkin boʻlgan yagona doira aniqlanmagan. Bolalar xabar yoki internet kontentida paydo boʻlsa, UNICEF koʻrsatmalari ularning shaxsi, qadr-qimmati va kontekstini himoya qilish, xabardor rozilik olish va oldini olish mumkin boʻlgan zararni cheklashni tavsiya qiladi. Qoʻngʻiroqlar, jamoa radiosi, mahalliy xabarlar, matbuot uyushmalari, raqamli nashrlar va fuqarolar fikri orqali ishtirok etish mumkin, biroq senzura, kuzatuv, harakat cheklovlari, jins qoidalari, hibs va zoʻravonlik bu kanallardan xavfsiz foydalanishni keskin cheklaydi. Manbalar va ishtirokchilarning shaxsi, metamaʼlumotlari, aloqa usullari va qurilmalarini alohida ehtiyotkorlik bilan himoya qilish kerak. Bu yerda tasvirlangan sharoitlar 2026-yil 4-sentabrda oʻrganilgan maʼlumotlarni aks ettiradi; mahalliy buyruqlar, platformalardan foydalanish, tarmoq mavjudligi va ijro tez oʻzgarishi mumkin.