Xwezayê li Efxanistanê

Efxanistan heşt parêzgehên biyogeografîk û panzdeh herêmên ekolojîk dihewîne; di profîla neteweyî ya cihêrengiya biyolojîk de çar ji wan wekî xeternak an di xetereyê de û heşt jî wekî xeternak tên dabeşkirin. Rûberê daristan û şînahiyê nêzîkî 1.78 milyon hektar tê texmînkirin, lê daneyên din rûberê daristanê nêzîkî 1.9% rapor dikin; hejmar ji ber ku pênase û salên çavdêriyê ne wekhev in cuda ne. Deverên çêrê nêzîkî 30.2 milyon hektar digirin, an 47% ji welêt, û nêzîkî 75–80% ji xwarina heywanên nêçîrê peyda dikin. Ew her wiha cihê jiyanê, sotemenî, nebatên dermanî û hilberên xwezayî yên din pêşkêş dikin; rewşa wan bandor li erozyon, ava binerdê, çem û berxwedana debara çandinî û şivantiyê dike. Peyzajên xwezayî yên Efxanistanê çiyayên Hindu Kush û Pamir, deşt, çolên hişk û nîv-hişk, stepa alpin, deverên çêrê, geliyên çeman, cemed, daristan û daristanên biçûk, gol û avên şil digirin nav xwe. Deverên çêrê tevî axa bêçandiniyê nêzîkî 75% ji axa welêt digirin û bi berfirehî têne çêrkirin. Avên şil di avhewaya hişk de kêm in lê nirxa wan a cihêrengiya biyolojîkî bilind e. Kol-e-Hashmat Khan li nêzî Kabulê golakeke demsalî ye ku nêzîkî 1.91 kîlometre çargoşe ye. Band-e-Amir ji şeş golên travertîn pêk tê ku li bilindahiya nêzîkî 2,900 metre ne û cihê girîng ê geştiyariya xwezayî ye. Di lîsteya Ramsar a niha ya ku ji bo vê lêkolînê hat bikaranîn de Efxanistan nehatiye dîtin; ji ber vê yekê rewşeke neteweyî ya Ramsar nehat piştrastkirin. Cihên nêzîk ên Ramsar yên Hamun li Îranê ne û bixweber axa Efxanistanê nagirin nav xwe. Protected Planet û Danegeha Cîhanî ya Herêmên Parastî di Tebaxa 2026 de panzdeh herêmên parastî, du nirxandinên bandora rêveberiyê û tu OECM, an tedbîrên din ên parastina herêmî yên bi bandor, tomar kirin. Ev qeyda cîhanî bi tena xwe gazetteya neteweyî an sînorê qanûnî ya pejirandî îspat nake. Çavkaniyên jîngehê yên Efxanistanê cihên wekî Parka Neteweyî ya Band-e-Amir, Parka Neteweyî ya Wakhan bi rezervên kovî yên Pamirê Mezin û Biçûk, Peyzaja Xwezayî ya Shah Foladi, Deşta Bamyan, Perestgeha Çûkên Avî ya Kol-e-Hashmat Khan û Reservê Kovî yê Teggermansu binav dikin. Lîste ji hev cuda ne û rewş û sînorên niha yên her cihî hewceyê piştrastkirina taybet in. Planên rêveberiyê ji bo Wakhan, Band-e-Amir, Kol-e-Hashmat Khan û Shah Foladi hatine ragihandin. Armanceke siyasî dixwaze heta 2030 herî kêm 10% ji axê were parastin, lê ev armanc nîşan nade ku ew qad jixwe hatiye parastin. Ajansa Neteweyî ya Parastina Jîngehê, ku wekî NEPA tê naskirin, mijarên jîngehê birêve dibe û siyaseta neteweyî koordîne dike. Rêveberiya Mîrateya Xwezayî ya wê derbarê herêmên parastî, cihêrengiya biyolojîkî, heywanên kovî, avên şil û parkên de dixebite. Wezareta Çandinî, Avdanî û Heywandariyê daristan, deverên çêrê û çavkaniyên xwezayî yên têkildar dihewîne. Nivîsgehên NEPA yên parêzgehê, komîteyên herêmî, meclîsên pêşvebirina civakê, komeleyên parastina heywanên kovî, komeleyên rêveberiya daristanê û komeleyên rêveberiya deverên çêrê jî dikarin bandorê li rêveberiyê bikin. Civakên Wakhi û Qirghiz, şivanan Kuchi û civakên herêmî yên din çêrên adetî, komkirin û zanîna ekolojîk a herêmî li gel bernameyên fermî û civakî bikar tînin. Gihîştina niştecîhan û mêvanan bi pergala destûr, rezervasyon, lêçûn an demsalê ya yekgirtî ya neteweyî nehatiye birêvebirin. Geştiyariya xwezayî bi taybetî bi Band-e-Amir, Bamyan û Wakhan re tê girêdan, lê rê, ewlehî û destûrên herêmî li gorî cih diguherin. Wezareta Agahdarî û Çandê ragihand ku di Cejna Adarê 2026 de nêzîkî 2.3 milyon serdanên navxweyî û navneteweyî li cihên xwezayî û şahiyê hatine kirin; ev nîşana daxwazê ya giştî ye, ne hejmareke serdanê ya cuda ji bo her cihî ku hatiye kontrolkirin. Hișkbûn, lehî, lehiyên ji nişka ve, erozyon, şemitîna axê, berfbarîn, guherîna helîna berf û herikîna cemedan û guhertinên ava binerdê dikarin deverên çêrê, daristan, avên şil û cihên jiyanê zirardar bikin. Hişyariyên karesatê û bersiva lezgîn xizmetên cuda ne, lê bandorên wan li ser xwezayê vê mijarê digirin nav xwe. Agahdariya cureyên parastî 149 cureyan ku ji hêla NEPA ve hatine ragihandin navnîş dike; di nav wan de 76 memikdar, 57 çûk, heşt nebat, çar kêzikên zirav, du masî, kêzikek û amfîbiyenek hene. Cureyên pêşîn ên girîng pisîka berfê, argalî ya Marco Polo, markhor, urial, keçel, hirçê qehweyî, hirça reş a Asyayî, pisîka Pallas, şahînê saker û çûkên avî yên koçber in. Raporeke neteweyî ya şeşem a cihêrengiya biyolojîk 39 cureyên di xetereya cîhanî de û heşt bin-cureyên di xetereyê de nîşan dan, lê nifûsên neteweyî ne temam an kevn in; ji ber vê yekê tu jimareya niha ya nifûsê ya neteweyî ji van qeydan nayê derxistin. Nêçîra neqanûnî, komkirin û bazirganiya heywanên kovî wekî fikarên parastinê tên ragihandin; hûrguliyên sepandina niha û her qedexeya giştî ya nêçîrê divê li gorî qanûn û rêzikên cihê derbasdar were piştrastkirin. Perwerdeya jîngehê xebata parêzgehê, bernameyên dibistanê û materyalên civakê dihewîne, lê bernameyeke neteweyî ya yekgirtî ya xwezayê, rêya pejirandî ya rêberê parkê û pergala giştî ya gihîştina lêkolînê nehatine piştrastkirin. Ji ber vê yekê rêveberiya xwezayê rêziknameya neteweyî bi pratîka herêmî re digihîne hev; tedbîrên parastinê yên wekî çêrkirina zivirî an restorasyon dikarin sînorkirinên demkî, xebata çavdêriyê û lêçûnên derfetê ji bo bikarhêneran çêkin.