ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ

ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਜੀਵ-ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਪਰਿਆਵਰਣਕ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਠ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 1.78 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਡਾਟਾਸੈੱਟ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਲਗਭਗ 1.9% ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਣ ਸਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੰਕ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਚਰਾਗਾਹ ਲਗਭਗ 30.2 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ, ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ 47%, ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 75–80% ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਵਾਸ, ਇੰਧਨ, ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪਾਦ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟਾਅ, ਭੂਜਲ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਮੀਰ ਪਹਾੜ, ਮੈਦਾਨ, ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀ ਮੈਦਾਨ, ਚਰਾਗਾਹ, ਦਰਿਆਈ ਘਾਟੀਆਂ, ਹਿਮਨਦ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਵਣ-ਖੇਤਰ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚਰਾਗਾਹ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਤਰਫਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 75% ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਚਰਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਲਦਲ ਘੱਟ ਹਨ, ਪਰ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਕਾਬੁਲ ਨੇੜੇ ਕੋਲ-ਏ-ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਲਗਭਗ 1.91 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਮੌਸਮੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਬੰਦ-ਏ-ਅਮੀਰ ਲਗਭਗ 2,900 ਮੀਟਰ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਛੇ ਟ੍ਰੈਵਰਟੀਨ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰੈਮਸਰ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰੈਮਸਰ ਦਰਜਾ ਤਸਦੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨੇੜਲੇ ਹਮੂਨ ਰੈਮਸਰ ਸਥਾਨ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਫ਼ਗਾਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। Protected Planet ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਡਾਟਾਬੇਸ ਨੇ ਅਗਸਤ 2026 ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਦੋ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੇਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਭਾਲ ਉਪਾਅ (OECM) ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਜਿਸਟਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੱਦ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਪਰਿਆਵਰਣ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ-ਏ-ਅਮੀਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਵਾਖ਼ਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਬਿਗ ਤੇ ਲਿਟਲ ਪਾਮੀਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਸ਼ਾਹ ਫ਼ੋਲਾਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਬਾਮਿਆਨ ਪਠਾਰ, ਕੋਲ-ਏ-ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਅਭਿਆਰਣ ਅਤੇ ਤੇਗਰਮਾਂਸੂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਸੂਚੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ; ਹਰ ਥਾਂ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਹੱਦ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਕੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਖ਼ਾਨ, ਬੰਦ-ਏ-ਅਮੀਰ, ਕੋਲ-ਏ-ਹਸ਼ਮਤ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ੋਲਾਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਨੀਤੀਗਤ ਟੀਚਾ 2030 ਤੱਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10% ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਟੀਚਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਕਿ ਖੇਤਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਆਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ (NEPA) ਪਰਿਆਵਰਣ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ, ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਧਨ ਮੰਤਰਾਲਾ ਜੰਗਲਾਂ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਬਾਈ NEPA ਦਫ਼ਤਰ, ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਕੌਂਸਲਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਘ, ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਘ ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਘ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਾਖ਼ੀ ਅਤੇ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਕੁਚੀ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚਰਾਈ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਆਵਰਣਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤਸਦੀਕਸ਼ੁਦਾ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਪਰਮਿਟ, ਬੁਕਿੰਗ, ਫ਼ੀਸ ਜਾਂ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ-ਏ-ਅਮੀਰ, ਬਾਮਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸੜਕਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2026 ਵਿੱਚ ਈਦ ਦੌਰਾਨ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੌਰੇ ਦੱਸੇ; ਇਹ ਮੰਗ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਆਡਿਟ ਕੀਤੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਸੋਕਾ, ਹੜ੍ਹ, ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ, ਕਟਾਅ, ਭੂ-ਖਿਸਕਣ, ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਅਤੇ ਹਿਮਨਦੀ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਭੂਜਲ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਲਦਲਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਫ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਜਵਾਬ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ; ਕੁਦਰਤ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ NEPA ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ 149 ਵਰਗੀਕਰਣ ਹਨ: 76 ਥਣਧਾਰੀ, 57 ਪੰਛੀ, ਅੱਠ ਪੌਦੇ, ਚਾਰ ਸਰਿਸ਼੍ਰਪ, ਦੋ ਮੱਛੀਆਂ, ਇੱਕ ਕੀਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਭਯਚਰ। ਤਰਜੀਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਚੀਤਾ, ਮਾਰਕੋ ਪੋਲੋ ਅਰਗਲੀ, ਮਾਰਖ਼ੋਰ, ਉਰੀਅਲ, ਆਈਬੈਕਸ, ਭੂਰਾ ਰਿੱਛ, ਏਸ਼ੀਆਈ ਕਾਲਾ ਰਿੱਛ, ਪੈਲਸ ਬਿੱਲੀ, ਸੇਕਰ ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ 39 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਰਜ ਸਨ; ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਮੌਜੂਦਾ ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਾਗੂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਕਰਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਆਵਰਣਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਕੂਲੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰੀ ਕੁਦਰਤ ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਰਕ-ਗਾਈਡ ਰਾਹ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਕ ਖੋਜ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਮਲ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਚਰਾਈ ਜਾਂ ਬਹਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਮੌਕਾ-ਲਾਗਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।