په افغانستان کې طبیعت

افغانستان اته بایوجغرافیایي ولایتونه او پنځلس ایکوسیستمونه لري؛ د ملي ژویو او بوټو د تنوع په پېژندپاڼه کې څلور له جدي خطر سره مخ یا له منځه تلونکي، او اته زیان‌منونکي بلل شوي دي. د ځنګل او بوټیز پوښښ اټکل شاوخوا ۱.۷۸ میلیونه هکټاره دی، په داسې حال کې چې نورې ډیټاسېټونه د ځنګل پوښښ نږدې ۱.۹٪ ښيي؛ شمېرې ځکه توپیر لري چې تعریفونه او د کتنې کلونه یو شان نه دي. څړځایونه شاوخوا ۳۰.۲ میلیونه هکټاره، یا د هېواد ۴۷٪ پوښي او د څارویو د خوراک شاوخوا ۷۵–۸۰٪ برابروي. دا ځایونه د ژوو استوګنځی، سون توکي، درملیز بوټي او نور طبیعي محصولات هم برابروي؛ حالت یې پر تخریب، ځمکنیو اوبو، سیندونو او د کرنې او مالدارۍ د معیشت پر مقاومت اغېز لري. د افغانستان طبیعي منظرې د هندوکش او پامیر غرونه، هوارې سیمې، وچې او نیمه وچې دښتې، الپاینې دښت‌مېنې، څړځایونه، د سیندونو درې، واورین غرونه، ځنګلونه او ځنګل‌مېنې، جهیلونه او لندې ځمکې رانغاړي. څړځایونه له شاړو ځمکو سره د خاورې شاوخوا ۷۵٪ پوښي او په پراخه توګه څړل کېږي. په وچ اقلیم کې لندې ځمکې لږې دي، خو د ژویو او بوټو د تنوع لپاره ډېر ارزښت لري. د کابل ترڅنګ د کولِ حشمت خان موسمي جهیل شاوخوا ۱.۹۱ مربع کیلومتره دی. بند امیر د شاوخوا ۲۹۰۰ مترو په لوړوالي شپږ د تراورتین جهیلونه لري او د طبیعت سیاحت مهم ځای دی. د دې څېړنې لپاره کارول شوي اوسني رامسر نوملړ کې افغانستان ونه موندل شو؛ نو د افغانستان ملي رامسر حیثیت نه دی تایید شوی. نږدې د هامون رامسر سیمې په ایران کې دي او په اتومات ډول د افغانستان خاوره نه رانغاړي. Protected Planet او د خوندي سیمو نړیوال ډیټابېس د ۲۰۲۶ کال په اګست کې پنځلس خوندي سیمې، د مدیریت د اغېزمنتیا دوه ارزونې او هېڅ OECM، یعنې د سیمې پر بنسټ نورې اغېزمنې ساتندویې چارې، ثبت کړې. دغه نړیوال ثبت پخپله د ملي جریدې یا قانوناً تایید شوې پولې ثبوت نه دی. افغان چاپېریالي سرچینې د بند امیر ملي پارک، د واخان ملي پارک له لویو او کوچنیو پامیر د وحشي ژوو زېرمو سره، شاه فولادي طبیعي منظرې، د بامیان دښته، د کولِ حشمت خان د اوبو مرغانو پناه‌ځای او د تیګرمنسو د وحشي ژوو زېرمه یادوي. نوملړونه توپیر لري او د هر ځای اوسنی حیثیت او پولې باید ځانګړې تایید شي. د واخان، بند امیر، کولِ حشمت خان او شاه فولادي لپاره د مدیریت پلانونه راپور شوي دي. تر ۲۰۳۰ کال پورې لږ تر لږه د ۱۰٪ ځمکې د خوندي کولو د پالیسۍ موخه شته، خو دا موخه نه ښيي چې دغه اندازه لا خوندي شوې ده. د چاپېریال ساتنې ملي اداره، چې NEPA بلل کېږي، د چاپېریال چارې تنظیموي او ملي پالیسي همغږي کوي. د هغې د طبیعي میراث ریاست له خوندي سیمو، ژویو او بوټو، وحشي ژوو، لندو ځمکو او پارکونو سره سروکار لري. د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت ځنګلونه، څړځایونه او اړوندې طبیعي سرچینې سمبالوي. د NEPA ولایتي دفترونه، محلي کمېټې، د ټولنې د پراختیا شوراګانې، د وحشي ژوو د ساتنې ټولنې، د ځنګل‌ساتنې او څړځای‌ساتنې ټولنې هم پر مدیریت اغېز لرلای شي. واخې او قرغېز ټولنې، کوچي مالداران او نورې محلي ټولنې له رسمي او ټولنیزو پروګرامونو سره یو ځای دودیز څړ، راټولول او محلي چاپېریالي پوهه کاروي. د اوسېدونکو او لیدونکو لاسرسی د یوه تایید شوي ملي جواز، بکینګ، فیس یا موسمي نظام له مخې نه اداره کېږي. د طبیعت سیاحت په ځانګړې توګه له بند امیر، بامیان او واخان سره تړلی دی، خو سړکونه، امنیت او محلي اجازې د ځای له مخې توپیر لري. د اطلاعاتو او کلتور وزارت د ۲۰۲۶ کال د مارچ د لوی اختر پر مهال طبیعي او تفریحي ځایونو ته د کورنیو او بهرنیو لیدونکو شاوخوا ۲.۳ میلیونه تګونه راپور کړل؛ دا د ټولیزې غوښتنې نښه ده، نه د هر ځای د لیدونکو تفتیش شوې شمېره. وچکالي، سېلابونه، ناڅاپي سېلابونه، تخریب، ځمکې ښوېدنې، واوره‌ښوېدنې، د واورې او د واورین غرونو د اوبو د بهېدو بدلون، او د ځمکنیو اوبو بدلونونه څړځایونو، ځنګلونو، لندو ځمکو او استوګنځایونو ته زیان رسولای شي. د پېښو خبرداری او بېړنی غبرګون جلا خدمتونه دي؛ پر طبیعت یې اغېزې بیا د همدې موضوع برخه ده. د خوندي ژوو او بوټو په اړه د NEPA په نوملړ کې ۱۴۹ ډولونه دي: ۷۶ تي‌لرونکي، ۵۷ مرغان، اته بوټي، څلور خزندګان، دوه کبان، یو حشره او یو دوه‌ژوندی. لومړیتوب لرونکي ډولونه واورین پړانګ، د مارکوپولو ارګالي، مارخور، اوریال، ایبکس، نسواري خرس، آسیایي تور خرس، د پالاس پیشو، د ساکر باز او کډوال اوبو مرغان دي. شپږم ملي راپور د ژویو او بوټو ۳۹ په نړیواله کچه له ګواښ سره مخ ډولونه او اته ګواښمن فرعي ډولونه پېژندلي، خو ملي شمېرې نیمګړې یا زړې دي؛ له دې ثبتونو د ټول هېواد د اوسنیو نفوسونو شمېره نه شي اټکلېدای. ناقانونه ښکار، راټولول او د وحشي ژوو سوداګري د ساتنې راپور شوې اندېښنې دي؛ د اوسني پلي کېدو معلومات او د عمومي ښکار بندیز باید د نافذ قانون او د سیمې د قواعدو له مخې تایید شي. چاپېریالي زده‌کړه ولایتي پوهاوی، د ښوونځي پروګرامونه او ټولنیز مواد لري، خو د طبیعت یو ملي نصاب، د پارک د لارښود منل شوې روزنه او د خلکو لپاره د څېړنې عمومي لاسرسی نه دی تایید شوی. د طبیعت مدیریت ملي مقررات له محلي کړنو سره یو ځای کوي؛ د څړ د نوبت یا بیارغونې په څېر ساتندوی اقدامات ښايي د کاروونکو لپاره لنډمهاله محدودیتونه، د څارنې کار او د فرصت لګښتونه رامنځته کړي.