افغانستون دَ دولت

دولتی قدرت خیلی متمرکزِه. حاکم (امیر) نخست‌وزیر، معاونان، کابینه، وزارتخانه و اداره‌ئونِ بالاترِه. کشورِ داخلی وزارت پلیس و مدنی اداره‌ئونِ مسئولِه؛ دفاع وزارت نیروهای مسلحِه؛ اطلاعات عمومی اداره اطلاعاتی سرویسونِه؛ دادگستری وزارت حقوقی بَرسّی و کمکِه؛ مالیه وزارت عمومی مالیاتِه. امر به معروف و نهی از منکر وزارت عمومی رفتار قواعدِ کنترل و شکایتونِ رسیدگی کونه. رهبری جاها بیشتر مرد طالبانِ دست دَره. ۲۰۰۴ قانون اساسی افغانستونِ مستقل، واحد و تجزیه‌ناپذیر دولتِ سه قوه، ملی شورا، انتخابی ولایتی و ولسوالی شورا و شهرداری انتخاباتِ سره توصیف کَرده. تسلط بعد این نظام معلق بوو. دادگستری وزارت قبلی قانون اساسی‌ئونِ نامعتبر فهرست کونه؛ نو قانون اساسی مستند نبو. حقوقی پایه شریعت تفسیر، قرآن، سنت، حنفی فقه، امیر فرمان و رسمی جریده انتشارونِه. قانون‌گذاری و سیاسی تصمیم‌گیری بیشتر بسته دره و عمومی مشورت یا رسمی پارلمانی نظارتِ آشکار نَدارنه. افغانستون ۳۴ ولایت دَ تقسیم بوو، ولسوالی، ولایتی اداره و شهرداری سره. والی، ولسوال و شهردارون منصوب بوون. فدرالی یا خودمختار دولتی سطح نبو. علما شورا هر ۳۴ ولایت دَ هَستن. سپیدمو، دینی عالمان و دولتی اداره‌ئون محلی درگیریونِ میانجی‌گری کَنن، ولی اهمیت و دولتی دستورِ عملی اجرا منطقه به منطقه فرق کونه. دولتی سرویسونِ میونِ ملی شناسنامه (تذکره) و گذرنامه، احوال شخصیه ثبت، مالیات و گمرک، دادگاه، درمان، آموزش و عمومی امنیت هَستن. دسترسی و رسیدگی سرویس، تابعیت، سندون، محل زندگی، امنیت و جنسیتِ وابسته. زنونِ دادگاه مستقیم دسترسی سخت‌ترِه؛ مرد همراهِ خواسته گزارش بوو. دادگاه رسمی رایگانِه، ولی سرتاسری یکسان هزینه و مهلت فهرست مستند نبو. خانواده، سپیدمو و علما غیررسمی میانجی‌گری رسمی راهِ تاحدی جاین کونه، ولی هم‌ارز یا مطمئن قابل‌اجرا حقوقی اثر نَسازه. بازنشستگی پرداخت هم مالی و اداری گرفتاری دَ تأخیر دَره. عمومی دارایی‌ئون بیشتر مالیه وزارت و مالیات و گمرک اداره‌ئونِ گردانی کَنن. مرکزی بانک (Da Afghanistan Bank) پول و بانکی کارونِ انجام دَده و پول افغانۍ (Afghani) بوئه. ۲۰۲۵ مالی سال دَ داخلی درآمد حدود ۲۷۲٫۴ میلیارد AFN، ناخالص داخلی ۱۹٫۸ درصد بوو. خرج حدود ۲۷۸٫۶ میلیارد و کسری ۶٫۲ میلیارد AFN بوو. مزد خرجِ حدود ۵۹ درصد و امنیتی خرجِ حدود ۴۸٫۲ درصد بوو. درآمد مالیات، گمرک و تجارت، هزینه، عوارض، معدن، مخابرات و پروازِ حق از جا دَره. بین‌المللی کمک مهمِه ولی کم بوئه؛ شفافیت و داده پوشش محدودِه. حالا مستقل دموکراتیک نظارت نبو. داخلی کنترل و شکایت نهادونِ میونِ امنیت و پالایش کمیسیون، فرمانونِ نظارت عالی اداره، امر به معروف وزارت شکایت کمیسیون و عالی دادگاه بازرسی اداره هَستن. استقلال، انتشار و پیگیری‌شدن محدودِه. UNAMA بیرون دَ وضعیت ره بَرسّی و همراهی کونه، ولی افغانستونِ نظارت اداره نیه. افغانستون هفت بین‌المللی حقوق بشر پیمان عضو مونده و بالفعل اداره‌ئون بین‌المللی حقوق وظیفه دَرن. سیاسی حزب ۱۷ آگوست ۲۰۲۳ لغو بوون. رسانه بیشتر اطلاعات و فرهنگ وزارت و اطلاعات سرویس و امر به معروف وزارتِ دخالتِ زیر بوون. سانسور، تهدید، خبرنگارونِ بازداشت و خودسانسوری عمومی بحثِ محدود کَنن. ۵ ژانویه ۲۰۲۶ فرمان افغانستونِ اسلامی امارت انتقاد ره جرم کونه. ۲۱ آگوست ۲۰۲۴ امر به معروف و نهی از منکر قانون ۳۴ ولایتِ ۲۸ دَ کمیته و حدود ۳۳۰۰ بازرس اجرا کَنن. زن و دختر آموزش، کار، عمومی زندگی، رفت‌وآمد و عمومی بیانِ منظم محروم بوون؛ شیعه، دیگه اقلیت و زنون دولتی ساختار دَ کم نماینده‌ئن. دفاع وزارت، کشور وزارت، پلیس، اطلاعاتی سرویس، مرز و امنیت نیرو و زندان امنیتِ مسئول‌ئن. آخرین سازمان ملل گزارشون بگوتن مسلح مخالفون سرزمینی کنترلِ بزرگ تهدید نَکَنن. خراسان اسلامی دولت، دولتی فشار با وجودِ فعالیت دَره؛ TTP، القاعده، ETIM یا TIP و دیگه گروهون هم هَستن. پاکستان سره مرزی درگیری و فرامرزی حمله خطرِ مهمِه. جنگِ سالونِ نسبت داخلی امنیت بهتر بوو، ولی حقوق بشر تخلف، عمومی اعدام، بدنی مجازات و خودسرانه بازداشت گزارش دَرن. تریاکِ ممنوعیت سه سال برقرار مونده؛ ۲۰۲۵ خشخاش کشتِ ۲۰۲۲ اوجِ نسبت ۹۵ درصدِ بیشتر پایین‌تر بوو. دولتی پیوستگی و بین‌المللی پیمان وظیفه برقرارِه، ولی برابر، مستقل و قابل‌پیش‌بینی حقوقی راه ضمانت نبو. بالفعل دادگاه، دادگستری وزارت حقوقی کمک، امر به معروف وزارت یا اطلاعات سرویس اداره و سپیدمو و علما ره شکایت بَبردن. سازمان ملل ۲۰۲۶ یافته‌ئونِ حساب، زنون رسمی دادگستری دسترسی مردونِ نسبت حدود چهار برابر کمتره. انتخابی پارلمان، قانون اساسی قوه‌ئونِ جدایی، مستقل حقوق بشر کمیسیون و انتخابی محلی شورا حالا مستقیم کارا همتای نَدارن؛ علما و سپیدمو شورا فقط تاحدی مشورتی یا میانجی‌گر نقش دَرن. ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ ره، روسیه رسماً افغانستون ره به‌رسمیت شناخت؛ اتحادیه اروپا و سازمان مللِ تماس کشور به‌رسمیت‌شناسی معنی نده. رهبری، فرمان، شناسایی، بودجه، امنیت و حقوق خبر زود عوض ببوئه.