دەوڵەت لە ئەفغانستاندا

دەسەڵاتی دەوڵەت زۆر ناوەندگەرایە. حاکم (ئەمیر) لە سەرووی سەرۆک وەزیران، جێگرە سەرۆک وەزیران، کابینە، وەزارەت و بەڕێوەبەرایەتییەکانەوەیە. وەزارەتی ناوخۆ بەرپرسی پۆلیس و کارگێڕیی شارستانییە، وەزارەتی بەرگری بەرپرسی هێزە چەکدارەکانە، بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی هەواڵگری بەرپرسی خزمەتگوزارییەکانی هەواڵگرییە، وەزارەتی داد بەرپرسی پشکنینی یاسایی و یارمەتیی یاساییە، و وەزارەتی دارایی بەرپرسی دارایی گشتییە. وەزارەت بۆ بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە ڕەفتاری گشتی کۆنترۆڵ دەکات و سکاڵا وەردەگرێت. پۆستەکانی سەرکردایەتی بە زۆری لەلایەن پەیڕەوانی پیاوی تاڵیبانەوە گیراون. دەستووری ٢٠٠٤ بە فەرمی ئەفغانستانی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، یەکپارچە و دابەشنەکراو بە سێ لقەی حکومەت، ئەنجومەنی نیشتمانی، ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی پارێزگا و ناوچە و هەڵبژاردنی شارەوانی وەسف دەکرد. ئەو سیستەمە لە کاتی گرتنەوەی دەسەڵاتەوە ڕاگیراوە. وەزارەتی داد دەستوورەکانی پێشووتر وەک بەکارنەماو تۆمار دەکات؛ دەستوورێکی نوێ بەڵگەدار نەکراوە. بنەمای یاسایی لە لێکدانەوەی شەریعەت، قورئان، سوننەت، فقهی حەنەفی، فەرمانەکانی ئەمیر و بڵاوکراوەکانی گۆڤاری فەرمی پێکدێت. یاسادانان و بڕیارە سیاسییەکان بە زۆری لە پشت دەرگای داخراو و بێ بەشداریی گشتیی پشتڕاستکراوە یان چاودێریی فەرمیی پەرلەمانی دەدرێن. ئەفغانستان بە ٣٤ پارێزگا دابەشکراوە کە یەکە پارێزگاییەکان (Wilayat)، لەوانەش ناوچەکان (Wuluswali)، نووسینگە پارێزگاییەکان و شارەوانییەکان دەگرێتەوە. پارێزگاران و بەڕێوەبەرانی ناوچە و هەروەها شارەداران دادەمەزرێنرێن. ئاستی فیدراڵی یان خودموختاریی دەوڵەتی نییە. ئەنجومەنی عولەما (Ulama-Schuras) لە هەموو ٣٤ پارێزگادا هەیە. ریش‌سپی، زانای ئایینی و دامەزراوەکانی دەوڵەت ناوبژیوانی ناکۆکیی ناوخۆیی دەکەن، هەرچەندە گرنگی و جێبەجێکردنی کردەوەییی ڕێنماییەکانی دەوڵەت بە ناوچەوە جیاوازە. خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت لەوانە ناسنامەی نیشتمانی (Tazkira) و پاسپۆرت، تۆماری دۆخی کەسی، باج و گومرگ، دادگا، تەندروستی، پەروەردە و ئاسایشی گشتی دەگرێتەوە. دەستگەیشتن و پرۆسەی جێبەجێکردن بە جۆری خزمەتگوزاری، هاوڵاتیبوون، بەڵگەنامە، شوێنی نیشتەجێبوون، دۆخی ئاسایش و ڕەگەزەوە پەیوەستە. ژنان لە دەستگەیشتنی ڕاستەوخۆ بە دادگا زیانی بەرچاویان پێدەگات؛ داواکاریی هاوڕێی پیاو ڕاپۆرت کراوە. خزمەتگوزاریی دادگا بە فەرمی بێ‌بەرامبەرە، بەڵام خشتەیەکی یەکسانی سەرانسەریی کرێ و کات‌بەندی بەڵگەدار نەکراوە. ناوبژیوانی نافەرمیی خێزان، ریش‌سپی و عولەما بەشێک لە ڕێگاکانی فەرمی جێگرەوە دەبێت، بەڵام کاریگەریی یاساییی هاوتا یان بە ئاسانی جێبەجێکراو دروست ناکات. پارەدانی خانەنشینییش بەهۆی کێشەی دارایی و کارگێڕی دوا دەکەوێت. دارایی گشتی بە سەرەکی لەلایەن وەزارەتی دارایی و دەسەڵاتەکانی باج و گومرگ بەڕێوە دەبرێت. بانکی ناوەندی (Da Afghanistan Bank) ئەرکی پارەیی و بانکی ئەنجام دەدات و دراوەکە ئەفغانیی ئەفغانستان (Afghani)یە. لە ساڵی دارایی ٢٠٢٥دا داهاتی ناوخۆ نزیکەی ٢٧٢.٤ ملیار AFN، واتە ١٩.٨ لە سەدی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی بوو. خەرجی نزیکەی ٢٧٨.٦ ملیار AFN و کەموکوڕی ٦.٢ ملیار AFN بوو. مووچە نزیکەی ٥٩ لە سەدی خەرجی و خەرجیی ئاسایش نزیکەی ٤٨.٢ لە سەدی بوو. داهات لە باج، گومرگ و بازرگانی، کرێ، عەوارە، کانەکان، پەیوەندیی تەلەفۆنی و کرێی تێپەڕینی هەواوە دێت. یارمەتیی نێودەوڵەتی هێشتا گرنگە بەڵام کەم دەبێتەوە؛ ڕوونی و داپۆشینی داتاکان سنووردارن. چاودێریی دیموکراتیی سەربەخۆ ئێستا نییە. دەزگا ناوخۆییەکانی کۆنترۆڵ و سکاڵاوەرگرتن بریتین لە کۆمسیۆنی ئاسایش و پاڵاوتن، بەڕێوەبەرایەتیی بەرزی چاودێریی فەرمانەکان، کۆمسیۆنی سکاڵای وەزارەتی بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە، و دەزگای پشکنینی دادگای باڵا. سەربەخۆیی، شێوازی بڵاوکردنەوە و شوێنکەوتنەوەیان سنووردارە. UNAMA لە دەرەوە دۆخەکە چاودێری و هاوڕێیەتی دەکات، بەڵام دەزگای چاودێریی ئەفغانی نییە. ئەفغانستان لایەنی حەوت پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤە، لە کاتێکدا دەسەڵاتە دوفاکتۆکان هێشتا پابەندییە پەیوەندیدارەکانی یاسای نێودەوڵەتییان لە ئەستۆیە. حیزبە سیاسییەکان لە ١٧ی ئاگۆستی ٢٠٢٣ هەڵوەشێنرانەوە. میدیا بە سەرەکی لەژێر چاودێریی وەزارەتی زانیاری و کولتوورە و هەروەها هەڵوەشاندنەوەی دەزگاکانی هەواڵگری و وەزارەتی بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە کاریگەریی لەسەرە. سانسۆر، ترساندن، دەستگیرکردنی ڕۆژنامەنووسان و خۆسانسۆری گفتوگۆی گشتی سنووردار دەکەن. فەرمانێک بەرواری ٥ی ژانویەی ٢٠٢٦ ڕەخنە لە ئیمارەتی ئیسلامی تاوانبار دەکات. یاسای بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپەی ٢١ی ئاگۆستی ٢٠٢٤ لەلایەن لیژنەکان لە ٢٨ لە ٣٤ پارێزگا و نزیکەی ٣٣٠٠ پشکنەر جێبەجێ دەکرێت. ژنان و کچان بە شێوەی سیستەماتیک لە خوێندن، کار، ژیانی گشتی، جووڵە و دەربڕینی گشتی دوور دەخرێنەوە؛ شیعەکان، کەمینەکانی دیکە و ژنان لە ساختارەکانی دەوڵەتدا تەنها بە ڕادەیەکی کەم نوێنەرایەتی دەکرێن. وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، پۆلیس، خزمەتگوزاریی هەواڵگری، هێزەکانی سنوور و ئاسایش و زیندانەکان بەرپرسی ئاسایشن. بەپێی نوێترین ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئۆپۆزسیۆنی چەکدار مەترسییەکی بەرچاوی بۆ کۆنترۆڵی خاک دروست ناکات. دەوڵەتی ئیسلامیی خۆراسان بە سەرەڕای فشاری دەوڵەت هێشتا چالاکە؛ TTP، ئەلقاعیدە، ETIM یان TIP و گرووپەکانی دیکەش لەوێ هەن. ناکۆکیی سنووری و هێرشە سنوورپەڕەکانی پەیوەست بە پاکستان مەترسییەکی بەرچاون. دۆخی ئاسایشی ناوخۆ بە بەراورد بە ساڵانی شەڕ باشتر بووە، هەرچەندە ڕاپۆرتی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، لەسێدارەدانی گشتی، سزا جەستەیی و دەستبەسەرکردنی خودسەرانە بەردەوامن. قەدەغەی کوکنار سێ ساڵە بەردەوامە؛ چاندنی کوکنار لە ٢٠٢٥دا زیاتر لە ٩٥ لە سەد لە لووتکەی ٢٠٢٢ کەمتر بوو. بەردەوامیی دەوڵەت و پابەندییەکانی پەیماننامەی نێودەوڵەتی بەردەوامن، بەڵام ڕێگای یاساییی یەکسان، سەربەخۆ و پێشبینیکراو مسۆگەر نییە. سکاڵا دەتوانرێت لە ڕێگای دادگاکانی دوفاکتۆ، یارمەتیی یاساییی وەزارەتی داد، دامەزراوەکانی وەزارەتی بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە یان خزمەتگوزاریی هەواڵگری، و هەروەها ریش‌سپی و عولەماوە پێشکەش بکرێت. بەپێی دۆزینەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢٦دا، دەستگەیشتنی ژنان بە دادپەروەریی فەرمی نزیکەی چوار هێندە کەمترە لە پیاوان. پەرلەمانی هەڵبژێردراو، جیاکردنەوەی دەسەڵات بە دەستوور، کۆمیسیۆنی سەربەخۆی مافی مرۆڤ و ئەنجومەنی خۆجێییی هەڵبژێردراو ئێستا هاوتایەکی کردەوەییان نییە؛ ئەنجومەنەکانی عولەما و ریش‌سپی تەنها بەشێک لە ئەرکی ڕاوێژکاری یان ناوبژیوانی دەبینن. لە ٤ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦ەوە ڕووسیا بە فەرمی ئەفغانستانی دانپێدانراوە؛ پەیوەندییەکانی یەکێتیی ئەورووپا و نەتەوە یەکگرتووەکان دانپێدانی دەوڵەت نین. زانیاریی سەرکردایەتی، فەرمان، دانپێدانان، بودجە، ئاسایش و ماف دەتوانێت لە ماوەیەکی کورتدا بگۆڕێت.