Давлат дар Афғонистон

Ҳокимияти давлатӣ хеле мутамарказ аст. Амир аз сарвазир, муовинони сарвазир, кобина, вазоратҳо ва раёсатҳо болотар меистад. Вазорати корҳои дохилӣ барои полис ва идораи шаҳрвандӣ, Вазорати мудофиа барои қувваҳои мусаллаҳ, Раёсати умумии иктишоф барои хадамоти иктишофӣ, Вазорати адлия барои санҷиши ҳуқуқӣ ва ёрии ҳуқуқӣ ва Вазорати молия барои маблағҳои давлатӣ масъуланд. Вазорати амр ба маъруф ва наҳй аз мункар қоидаҳои рафтори ҷамъиятиро назорат карда, шикоятҳоро баррасӣ мекунад. Курсҳои роҳбариро асосан мардони пайрави Толибон ишғол мекунанд. Конститутсияи соли 2004 Афғонистонро расман давлати мустақил, воҳид ва тақсимнопазир бо се шохаи ҳокимият, маҷлиси миллӣ, шӯроҳои интихобии вилоятӣ ва ноҳиявӣ ва интихоботи шаҳрдорӣ тавсиф мекард. Ин низом пас аз ба даст гирифтани ҳокимият боздошта шуд. Вазорати адлия конститутсияҳои пешинаро беэътибор сабт мекунад; конститутсияи нав ҳуҷҷатгузорӣ нашудааст. Заминаи ҳуқуқӣ аз тафсири шариат, Қуръон, суннат, фиқҳи ҳанафӣ, фармонҳои Амир ва нашрияҳои рӯзномаи расмӣ иборат аст. Қонунгузорӣ ва қарорҳои сиёсӣ асосан пушти дарҳои баста ва бе машварати оммавии намоён ё назорати расмии парлумонӣ қабул мешаванд. Афғонистон ба 34 вилоят тақсим мешавад, ки воҳидҳои вилоятӣ (вилоятҳо) низ номида мешаванд; онҳо ноҳияҳо, идораҳои вилоятӣ ва шаҳрдориҳоро дар бар мегиранд. Волии вилоят, ҳокими ноҳия ва шаҳрдор таъйин мешаванд. Сатҳи федералӣ ё худмухтори давлатӣ вуҷуд надорад. Шӯроҳои уламо дар ҳамаи 34 вилоят ҳастанд. Сафедон, донишмандони динӣ ва мақомоти давлатӣ низоъҳои маҳаллиро миёнаравӣ мекунанд, ҳарчанд аҳаммият ва татбиқи амалии дастурҳои давлатӣ аз минтақа вобаста аст. Хизматрасониҳои давлатӣ, аз ҷумла ҳуҷҷатҳои тасдиқкунандаи шахсият (тазкира) ва шиноснома, сабти ҳолати шаҳрвандӣ, андозу гумрук, судҳо, тандурустӣ, маориф ва амнияти ҷамъиятиро дар бар мегиранд. Дастрасӣ ва расмиёти баррасӣ аз хизматрасонӣ, шаҳрвандӣ, ҳуҷҷатҳо, маҳалли зист, вазъи амниятӣ ва ҷинс вобастаанд. Занон дар дастрасии мустақим ба судҳо бо монеаҳои ҷиддӣ рӯбарӯянд; талаботи ҳамроҳии марди маҳрам гузориш шудааст. Хизматрасонии судӣ расман ройгон аст, аммо ҷадвали ягонаи саросарии пардохт ва муҳлатҳо ҳуҷҷатгузорӣ нашудааст. Миёнаравии ғайрирасмии оилаҳо, сафедон ва уламо қисман ҷойи роҳҳои расмиро мегирад, аммо таъсири ҳуқуқии баробар ё боэътимоди иҷрошаванда ба вуҷуд намеорад. Пардохти нафақа низ бар асари монеаҳои молиявӣ ва бюрократӣ ба таъхир меафтад. Молияи давлатӣ асосан аз ҷониби Вазорати молия ва мақомоти андозу гумрук идора мешавад. Бонки марказӣ (Да Афғонистон Бонк) вазифаҳои пулӣ ва бонкиро иҷро мекунад; пули миллӣ афғонии афғонӣ (афғонӣ) аст. Дар соли молиявии 2025 даромади дохилӣ тақрибан 272.4 миллиард AFN ё 19.8 фоизи маҷмӯи маҳсулоти дохилиро ташкил дод. Хароҷот тақрибан 278.6 миллиард AFN ва каср 6.2 миллиард AFN буд. Музди меҳнат тақрибан 59 фоизи хароҷот ва хароҷоти амниятӣ тақрибан 48.2 фоизи онро ташкил доданд. Даромад аз андоз, гумрук ва тиҷорат, пардохтҳо, боҷҳо, истихроҷи маъдан, телекоммуникатсия ва ҳаққи парвозҳои транзитӣ меояд. Грантҳои байналмилалӣ ҳанӯз аҳаммият доранд, вале кам мешаванд; шаффофият ва фарогирии додаҳо маҳдуданд. Ҳоло назорати мустақили демократӣ вуҷуд надорад. Мақомоти назорат ва шикояти дохилӣ Комиссияи амният ва тафтиш, Раёсати олии назорати фармонҳо, комиссияи шикоятҳои Вазорати амр ба маъруф ва наҳй аз мункар ва ниҳоди бозрасии Суди олӣ мебошанд. Истиқлол, тарзи нашр ва қобили пайгирии кори онҳо маҳдуд аст. UNAMA вазъро аз берун мушоҳида ва ҳамроҳӣ мекунад, аммо мақоми назоратии Афғонистон нест. Афғонистон узви ҳафт шартномаи байналмилалии ҳуқуқи инсон мемонад; мақомоти воқеии ҳоким мутобиқи ҳуқуқи байналмилалӣ уҳдадориҳои дахлдорро ба дӯш доранд. Ҳизбҳои сиёсӣ 17 августи соли 2023 барҳам дода шуданд. Расонаҳо асосан таҳти таъсири Вазорати иттилоот ва фарҳанг, инчунин дахолати хадамоти иктишофӣ ва Вазорати амр ба маъруф ва наҳй аз мункар қарор доранд. Сензура, таҳдид, боздошти рӯзноманигорон ва худсензура баҳси ҷамъиятиро маҳдуд мекунанд. Фармони 5 январи соли 2026 танқиди Аморати Исломиро ҷиноят мешуморад. Қонуни амр ба маъруф ва наҳй аз мункар аз 21 августи соли 2024 дар 28 аз 34 вилоят аз ҷониби кумитаҳо ва тақрибан 3,300 нозир татбиқ мешавад. Занону духтарон мунтазам аз маориф, шуғл, ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳаракат ва изҳори оммавӣ хориҷ карда мешаванд; шиъаҳо, ақаллиятҳои дигар ва занон дар сохторҳои давлатӣ танҳо маҳдуд намояндагӣ мешаванд. Вазорати мудофиа, Вазорати корҳои дохилӣ, полис, хадамоти иктишофӣ, нерӯҳои сарҳадӣ ва амниятӣ, инчунин зиндонҳо барои амният масъуланд. Тибқи гузоришҳои охирини СММ, мухолифони мусаллаҳ барои назорати қаламрав мушкили ҷиддӣ эҷод намекунанд. Давлати исломӣ дар Хуросон бо вуҷуди фишори давлатӣ фаъол аст; ТТП, Ал-Қоида, ETIM ё TIP ва гурӯҳҳои дигар низ ҳузур доранд. Муноқишаҳои сарҳадӣ ва ҳамлаҳои фаромарзӣ бо Покистон хатари ҷиддӣ мебошанд. Вазъи амнияти дохилӣ нисбат ба солҳои ҷанг беҳтар шудааст, аммо гузоришҳо дар бораи нақзи ҳуқуқи инсон, қатлҳои оммавӣ, ҷазои ҷисмонӣ ва боздошти худсарона идома доранд. Манъи афюн се сол боз амал мекунад; кишти кӯкнор дар соли 2025 нисбат ба авҷи соли 2022 беш аз 95 фоиз кам буд. Идомаи давлатдорӣ ва уҳдадориҳои шартномавии байналмилалӣ боқӣ мондаанд, аммо роҳҳои ҳуқуқии баробар, мустақил ва пешгӯишаванда кафолат дода намешаванд. Шикоятро метавон ба судҳои воқеан амалкунанда, ёрии ҳуқуқии Вазорати адлия, ниҳодҳои Вазорати амр ба маъруф ва наҳй аз мункар ё хадамоти иктишофӣ, инчунин ба сафедон ва уламо пешниҳод кард. Тибқи натиҷаҳои СММ аз соли 2026, дастрасии занон ба адолати расмӣ тақрибан чор маротиба камтар аз мардон аст. Парлумони интихобӣ, тақсимоти конститутсионии ҳокимият, комиссияи мустақили ҳуқуқи инсон ва шӯроҳои маҳаллии интихобӣ ҳоло ҳамтои мустақими амалкунанда надоранд; шӯроҳои уламо ва сафедон танҳо қисман нақши машваратӣ ё миёнаравӣ доранд. То 4 сентябри соли 2026 Русия Афғонистонро расман эътироф карда буд, аммо тамосҳои Иттиҳоди Аврупо ва Созмони Милали Муттаҳид эътирофи давлатиро ташкил намедиҳанд. Маълумот дар бораи роҳбарият, фармонҳо, эътироф, буҷет, вазъи амниятӣ ва ҳуқуқҳо метавонад зуд тағйир ёбад.