محیط زندگی در افغانستان

در افغانستان بسته واحد و سراسری خدمات محیط زندگی وجود ندارد. برنامه‌ریزی شهری و زیرساخت عمدتاً مسئولیت وزارت شهرسازی و مسکن است. شهرداری‌ها و اداره‌های شهری که در دری شاروالی نامیده می‌شوند، زباله، زهکشی، پارک‌ها، پیاده‌روها و فضاهای عمومی را اداره می‌کنند. اداره ملی حفاظت محیط زیست مسئول مقررات محیط‌زیستی، پایش، جوازها و قواعد هوا، آب، صدا و زباله است. شرکت دولتی آبرسانی و فاضلاب شهری روی خدمات آب و فاضلاب شهری کار می‌کند. سازمان‌های غیردولتی و سازمان‌های ملل متحد اغلب این ساختارها را با فعالیت‌های پروژه‌ای و تأمین مالی اهداکنندگان تکمیل می‌کنند. شرایط میان کابل، شهرهای دیگر، سکونتگاه‌های غیررسمی و مناطق روستایی بسیار متفاوت است. شهرنشینی سریع، مساحت ساخته‌شده کابل را بین ۲۰۰۸ و ۲۰۲۱ حدود ۷۲ درصد افزایش داد. در ۲۰۲۴ حدود ۱۱٫۴ میلیون نفر در مناطق شهری زندگی می‌کردند؛ بیش از ۲۷ درصد کل جمعیت. هم‌زمان، در آب، فاضلاب، زهکشی، جمع‌آوری زباله، برق، پیاده‌رو و فضای عمومی امن شکاف‌هایی باقی مانده است. حدود ۳۵ درصد خانوارها به شبکه برق وصل‌اند؛ برق قابل‌اعتماد بسیار کمتر است. در مناطق روستایی، انرژی خورشیدی، برق‌آبی کوچک و راهکارهای جامعه‌محور نقش بیشتری دارند. دسترسی، هزینه و زمان رسیدگی به محل، ارائه‌دهنده، تأمین مالی پروژه، درآمد و وضعیت امنیتی وابسته‌اند. خدمات آب و فاضلاب از آب زیرزمینی، چاه‌ها، فروشندگان آب، موترهای تانکر، شبکه‌های شهری و سامانه‌های محلی ثقلی و خورشیدی استفاده می‌کنند. خشکسالی و افت سطح آب زیرزمینی، وضعیت عرضه را بدتر می‌کنند؛ ۲۰۲۵ چهارمین سال پیاپی خشکسالی هواشناختی بود. یونیسف در ۲۰۲۵ برآورد کرد که حدود ۳۰ درصد جمعیت به خدمات پایه آب آشامیدنی دسترسی ندارند. برای ۲۰۲۴ سهم خانوارهای برخوردار از خدمات پایه آب، فاضلاب و بهداشت حدود ۲۴ درصد بود؛ از جمله حدود ۴۶٫۳ درصد در شهرها و ۱۶٫۵ درصد در مناطق روستایی. معیار قدیمی‌تر بانک جهانی پوشش شبکه زیر ۲۰ درصد در کابل، قندهار و هرات، نبود جمع‌آوری جامع فاضلاب و تلفات آبِ بدون درآمد حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد را نشان می‌داد. شرکت آبرسانی و فاضلاب شهری خدمات مشتری ارائه می‌کند و روی خط‌های لوله جدید کار می‌کند؛ شماره تلفن ویژه آن ۱۳۰ است. تماس با شرکت خودبه‌خود به اتصال نمی‌انجامد. هزینه‌ها، مسئولیت‌ها و زمان رسیدگی در محل‌های مختلف فرق دارند. هنگام خشکسالی، سیلاب، بیماری حاد اسهالی یا شیوع وبا و در وضعیت بازگشت‌کنندگان و آوارگان داخلی، یونیسف، سازمان جهانی صحت و سازمان‌های غیردولتی خدمات اضطراری اضافی ارائه می‌کنند. مسئولیت‌های عملی شامل مصرف صرفه‌جویانه آب و محافظت از چاه و چشمه در برابر آلودگی است. در ۲۰۲۶، شرکت آبرسانی و فاضلاب شهری روی ۱۳۲ پروژه آب در ۱۹ ولایت و تأسیسات غیرمتمرکز تصفیه فاضلاب کار می‌کرد. آلودگی هوا هم در داخل و هم بیرون ساختمان رخ می‌دهد. در زمستان، زغال‌سنگ، چوب و سوخت‌های جامد دیگر در آلودگی سهم دارند؛ گردوغبار سطح‌های آسفالت‌نشده، جنراتورها، صنعت و موترهای دودزا منابع دیگری‌اند. بر اساس داده‌های سازمان جهانی صحت، در ۲۰۲۲ تنها حدود ۳۱ درصد جمعیت از سوخت پاک استفاده می‌کردند. این سازمان مرگ‌ومیر مرتبط با آلودگی هوا در ۲۰۱۹ را ۲۶۹٫۱ مورد در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر برآورد کرد. در کابل اندازه‌گیری‌هایی موجود است، اما داده‌ها تا حدی محدود یا قدیمی‌اند؛ پوشش زنده و قابل‌اعتماد AQI در سراسر کشور برقرار نشده است. اداره ملی حفاظت محیط زیست از مقررات، بازرسی، الزام فیلتر، کنترل موترهای دودزا و مسیرهای شکایت استفاده می‌کند، هرچند اجرای واقعی بسته به محل فرق می‌کند. برای صدا، اداره ملی حفاظت محیط زیست مقرره آلودگی صوتی را نگه می‌دارد. مواجهه به‌ویژه در شهرها و محل‌های دارای فعالیت تجاری رایج است. سلسله‌اندازه‌گیری قابل‌اعتماد یا یکسان در سراسر کشور و روند عمومی جامع با مهلت‌ها و هزینه‌های واحد مستند نشده‌اند. بسته به محل، می‌توان شکایت را از مسیر اداره ملی حفاظت محیط زیست یا شهرداری پیگیری کرد. فضای سبزی که مستقیماً تجربه می‌شود شامل پارک‌ها، درختان خیابانی، باغچه‌های گل و فضاهای تفریحی است. در کابل، ریاست سرسبزی شهر نگهداری و گسترش را بر عهده دارد. گزارش شهرداری در ۲۰۲۶ از بیش از یک میلیون نهال نگهداری‌شده و چند پارک در حال ساخت خبر می‌دهد. قاعده یکسان سراسری درباره ورود، نگهداری یا ساعت کار وجود ندارد. در چهار قلعه، تأسیساتی روزانه حدود ۸۰ تا ۱۰۰ مترمکعب فاضلاب تصفیه‌شده را به فضای سبز نزدیک می‌رساند. محدودیت‌های کنونی دسترسی زنان و دختران به پارک‌ها و فضای عمومی را به‌شدت محدود می‌کنند. محیط زندگی امن مستلزم رسیدگی به سیلاب ناگهانی، خشکسالی، زلزله، رانش زمین، کمبود آب، زمین آلوده، زباله یا فاضلاب ناایمن و بقایای مواد منفجره است. بر اساس اطلاعات سازمان ملل، سیلاب‌های مه ۲۰۲۴ حدود ۲۱۰ نفر را کشتند و بیش از ۴٬۰۰۰ خانه را ویران کردند. در آغاز ۲۰۲۶ بیش از ۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع زمین آلوده بود؛ در ۲۰۲۵ تعداد ۴۷۱ قربانی مهمات انفجاری ثبت شد. به شیء مشکوک دست نزنید و وارد مناطق آلوده نشوید. گزارش و ارجاع را می‌توان در سراسر کشور از طریق خط گزارش‌دهی رایگان چندزبانه آوا ۴۱۰ انجام داد؛ آگاهی‌دهی، بررسی و پاک‌سازی را دافا و همکاران سازمان ملل انجام می‌دهند، نه خود آوا. مشارکت جامعه ممکن است شامل گروه‌های محلی، رهبران محلی، نمایندگان محله، نمایندگان ناحیه یا وکیل گذر، مسیرهای اطلاع‌رسانی و شکایت شهرداری و سازوکار بازخورد ویژه پروژه باشد. برنامه ABADEI برنامه توسعه‌ای سازمان ملل از تعیین اولویت محلی، ۷۰ گروه اجتماعی و سکوهای شکایت و بازخورد استفاده کرد. آوا ۴۱۰ به چند زبان کار می‌کند و نگرانی‌ها را به بیش از ۲۶۰ همکار ارجاع می‌دهد. دامنه و ایمنی این مسیرها به دسترسی تلفن، منطقه، جنسیت و حضور سازمان‌های غیردولتی بستگی دارد. بر اساس اطلاعات موجود، در ۲۰۲۴ هیچ زنی سمت دولتی محلی نداشت؛ ۸۰ درصد زنان بررسی‌شده درباره مسائل اصلی با مقام‌های محلی تماس نداشتند. محیط زندگی بر اثر تغییر اقلیم، خشکسالی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵، افت سطح آب زیرزمینی، سیلاب، زلزله، بازگشت‌کنندگان، آوارگی داخلی، گسترش غیررسمی و سرمایه‌گذاری کم در حال تغییر است. سکوی آب سازمان ملل و بانک جهانی که در ۲۰۲۴ ایجاد شد و پروژه‌های تاب‌آور در برابر اقلیم، برای بهبود داده و تأمین آب در نظر گرفته شده‌اند. یونیسف در ۲۰۲۵ از ۹۲ سامانه آب تاب‌آور در برابر اقلیم، دسترسی بیش از دو میلیون نفر به آب امن، ۴۵ چاه پایش و ۱۰۰ ثبت‌کننده داده خبر داد. برنامه توسعه سازمان ملل از پروژه‌های خورشیدی، انرژی و زیرساخت در هر ۳۴ ولایت حمایت می‌کند. چنین اقدام‌هایی معمولاً با پروژه یا کمک اهداکننده تأمین مالی می‌شوند و حق یکسان سراسری ایجاد نمی‌کنند؛ اجرا و زمان‌بندی به تأمین مالی، دسترسی، مناقصه و تأیید محلی وابسته است. قانون محیط زیست و قواعد اداره ملی حفاظت محیط زیست ابزارهای رسمی مانند ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و اجتماعی، بررسی ابتدایی محیط‌زیستی، جواز محیط‌زیستی و کنترل هوا، آب، صدا و زباله را فراهم می‌کنند. اداره برای جواز محیط‌زیستی محلی هزینه ۱٬۰۰۰ افغانی و برای جواز خارجی یا مختلط با مدت اسمی سه سال هزینه ۵٬۰۰۰ افغانی فهرست کرده است. هزینه‌های دیگر بررسی مربوط به پروژه‌ها و بهره‌برداران‌اند و خودبه‌خود حق ساکنان محسوب نمی‌شوند. اجرا و دسترسی واقعی به مقام‌ها یکسان نیست. طبیعت در این حوزه فقط تا جایی جای می‌گیرد که اقلیم، آب یا فضای سبز بخشی از محیط زندگیِ مستقیماً تجربه‌شده باشند. قانون مسکن، سامانه کامل ترانسپورت و مناطق طبیعی عمومی در این حوزه نمی‌گنجند؛ پیاده‌روها، دسترس‌پذیری و انتشار ناشی از ترافیک فقط از راه اثر مستقیمشان بر محیط حساب می‌شوند.