افغانستونِ دله سنتون

افغانستونِ سنتون یک ملی نظام نمی‌سازنه. خانواده، بزرگتر فامیل، همسایگی، صنعتگر جامعه و استادکار (ustad) رسم و مهارت ره معمولاً غیررسمی منتقل کننه. اطلاعات و فرهنگ وزارت، مردم‌فرهنگ اداره و ناملموس فرهنگی میراث دفتر بعضی رسمون مستند کننه؛ افغانستونِ علوم آکادمیِ مردم‌نگاری پژوهشی موزه ولایت و جامعه جورواجور پوشاک، زیور، خانه‌وسیله و فلزکاری نگه داره. یکسانِ سرتاسری دسترسی، خرج یا مجوز قاعده‌مند خدمت موجود نیه. سالانه گردش دله فارسی بهارِ نوی سال (Nowruz یا Nawrouz) حدود ۲۱ مارس و پاییزی آخرشبِ انقلاب زمستونی (Yaldā یا Chella) شامل هسه. Yaldā قدیمی‌تر فامیلِ بزرگترونِ خانه دله جشن گیرنه؛ چراغ نور ره و آب پاکی ره نماد هنه و انار، هندونه، چغندر، عناب یا انگورِ قرمز میوه سرو بَوه. Nowruz ۲۰۲۴ UNESCO ناملموس فرهنگی میراث فهرست دله اضافه بَییه؛ Yaldā/Chella از ۲۰۲۲ دله ثبت بود. جاری امر به معروف و نهی از منکر قانون، Nowruz جشن‌گرفتن ممنوع هنه؛ ۲۱ مارس ۲۰۲۶ دوباره هشدار بَییه. Yaldā ممنوعیت ۲۴ دسامبر ۲۰۲۳ اعلام بَییه و بعدی مقررات دله اضافه بَییه. اجرا منطقه‌به‌منطقه فرق کنه؛ کابل دله زیارتگاه زنون ره برگردوندنه، مردون ره راه دَیینه. خانواده رسمون خویشاوندی، اجتماعی حمایت، میانجی‌گری و ازدواج ترتیب شکل دنه. نامزادی (namzadi) اسلامی ازدواج قرارداد (nikah) پیش بیاد. ازدواج دله ازدواج خواستنِ دوطرفه اقرار (ایجاب و قبول) و شاهدون دینی‌تأثیرپذیره روشِ بخشن. ۲۰۲۱ فرمان پایه بالغ زنِ مثبت رضایت لازم هسه و توافق‌شده عروس‌بها (mahr یا mehr) زن مال هسه. ۲۰۲۵ فرمان عروسیِ خواسته‌ها (walwar، babeyri، toyana و khoshi) و خوراک یا پوشاکِ اضافی خواسته ممنوع کَرده. همون فرمان گت mahr، گرون هتل و موتر، آمیخته‌جنسیتی جشن، موسیقی، رقص و تیراندازی عروسی ره هدف گیره. اجرا محلی فرق کنه. اجبار و کودک‌ازدواج، مقررات باوجود ادامه هسه؛ بدهی یا اختلافِ تسویه عوض دختر یا زن دادن (baad) هنوز گزارش بَوه. مقایسه‌ای گزارشون ۲۰۲۴ ره ۳۲۳ مورد و ۲۰۲۵ ره ۷۴۶ مورد نقل کننه؛ این رقم سرتاسری رواج برآورد نیه. ماتم و تسلیت رسم (ta'ziya) فرمان پایه خاکسپاری شامل سه‌روزه سوگواری ره دربر گیره. همسایه و فامیلِ بازمانده خانه ره خوراک حمایت انتظار بَوه؛ کمک یا خیریه بخشش واجب نیه. زنِ درگذشته قبرستان انتخاب، محلی رسم پیروی کنه و شوهر یا بچه ره جهت بگیره؛ پدری فامیل قبرستونِ اجباری انتقال رد بَییه. پوشاک منطقه و قومی هویت ره روزمره و جشن زندگی سره پیوند دنه. رایج لباسون Shalwar Kameez (سنتی پوشاک)، گلدوزی لباس، جورواجور پارچه، زیور و سرپوش شامل هسه. پشتون، تاجیک، هزاره، اوزبک، ترکمن، نورستانی و پشایی جامعه جورواجور شکل و جنس کار برنه. جاری مقررات عمومی پوشاک و مشارکت محدود کننه، به‌خصوص زن و دخترون ره: خانه بیرون بدن و روپوش شرطون هسه، و محرم همراهی (mahram) و جنسیتی جدایی رویداد دسترسی اثر دنه. مردون ره ریش و اسلامی ظاهر شرطون دارنه. پس به‌ارث‌رسیده پوشاک و امروزی دولتی محدودیتون جدا جدا ببین. ملبری چوبِ زهی ساز (rubab یا Rabab) افغان و منطقه‌ای جاافتاده موسیقی سنت هسه. استادون ساخت و نواختن ره عملی آموزش و خانواده دله منتقل کننه. Rubab موسیقی عروسی، جشن، ماتم، گردهمایی و سنتی درمان سره پیوند دارنه؛ همزمان مرجعون عروسی، رسانه و وسیله نقلیه موسیقی ره محدود کننه و بازداشت و مربوطه دستور ثبت بَییه. پس عمومی اجرا امنِ سرتاسری امکان فرض نکن. فرش‌بافی بامیان از جمله منطقه‌ای اهمیت داره و خانواده یا کارگاهِ کار ره درآمد و محلی بازار سره پیوند دنه؛ مستند پروژه‌ها بیشتر زنون و آسیب‌پذیر گروهون ره شامل کننه. سنتی ابریشم تولید توت درخت و کرم ابریشم و پیله تا رشته‌کشی، ریسندگی، رنگ‌رزی و بافندگی زنجیره داره. ابریشمی پارچه، فرش، رانر و پرده عروسی، ماتم و فامیلی گردهمایی کار بَوه. بهزاد سبک نگارگری خصوصی کارگاه، نگارخانه، دانشگاه و دولتی یا خصوصی نهادون دله شاگردی و عملی آموزش دوره منتقل بَوه؛ قصه، افسانه و ارزش هم بیان کنه. نورستانی چوب‌تراشی آوارگی، درگیری و سنتی جنس و ساختمان روشون جایگزینی سبب ضعیف بَییه؛ خیلی مستند صنعتگرون امروز کابل دله کار کننه. گلدوزی، پارچه هنر، زیور و فلزکاری بیشتر منطقه، خانواده یا صنعتگری رسم هسه. درگیری، آوارگی، شهرنشینی، بازار عوض‌شدن و ارزون جایگزین جنس انتقال ره سخت‌تر کننه. جشن، موسیقی، تصویر و عمومی زن و دختر مشارکتِ محدودیتون دیده‌شدن و اجرا ره هم اثر دنه. UNESCO دشوار فرهنگی شرایط و طبیعی فاجعه حفظ‌کردنِ اثر ره هم یادآور بَوه. پس ادامه خانه، محلی جامعه و کارگاهون دله بیشتر دیده بَوه. دولتی مقررات و عمومی دسترسی خبر ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ وضعیت ره نشان دنه.