ისტორია სომხეთის ტერიტორიაზე

სომხეთის ისტორია ვითარდებოდა სომხეთის მთიანეთსა და მის გარშემო — რეგიონში, რომელიც დღევანდელი სომხეთის რესპუბლიკის საზღვრებზე უფრო ფართოა. ისტორიულ სამშობლოსა და თანამედროვე სახელმწიფოს შორის ეს განსხვავება აუცილებელია სომხური იდენტობის გასაგებად. უძველესი სახელმწიფოები და კულტურები რეგიონს მრავალი საუკუნის განმავლობაში აყალიბებდა. ურარტუ ამ ტერიტორიასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ადრეული სამეფოა, ხოლო მოგვიანებით სომხურმა სამეფოებმა საკუთარი პოლიტიკური და კულტურული ტრადიციები შექმნეს. სომხეთი ძლიერ მეზობელ იმპერიებს შორის მდებარეობდა და ხშირად განიცდიდა საზღვრების, ალიანსების, ომებისა და უცხოური მმართველობის ცვლილებას. თვითმმართველობის პერიოდები უფრო დიდი ძალების ქვეშ ყოფნის პერიოდებს ენაცვლებოდა. ქრისტიანობის მიღება მეოთხე საუკუნის დასაწყისში მნიშვნელოვან ისტორიულ გარდატეხად იქცა. ეკლესიები, მონასტრები, ხელნაწერები და რელიგიური განათლება პოლიტიკურად დაყოფილ პერიოდებში კულტურის შენარჩუნებას უწყობდა ხელს. სომხურმა ანბანმა, რომელიც მეხუთე საუკუნის დასაწყისში შეიქმნა, გააძლიერა განათლება, ღვთისმსახურება, ლიტერატურა და ისტორიული მეხსიერება. წერილობითი სომხური ენა კულტურული უწყვეტობის ერთ-ერთ მთავარ საყრდენად იქცა. სავაჭრო საქმიანობის, შრომის, დევნისა და გადაადგილების შედეგად სამშობლოს ფარგლებს გარეთაც ჩამოყალიბდა სომხური თემები. ამან შექმნა დიდი და მრავალფეროვანი დიასპორა, რომელიც სომხეთთან კულტურული, ოჯახური, რელიგიური და პოლიტიკური კავშირებით არის დაკავშირებული. პირველი მსოფლიო ომის დროს ოსმალეთის იმპერიაში სომეხთა გენოციდი (Armenian Genocide) მასობრივ მკვლელობებს, დეპორტაციას, ქონების ჩამორთმევასა და მთელ მსოფლიოში ადამიანთა იძულებით გადაადგილებას გამოიწვია. ეს მოვლენა სომხური ოჯახური მეხსიერების ცენტრალური ნაწილია და მასზე საუბარი სიზუსტით, სიფრთხილითა და დანაკარგისადმი პატივისცემით არის საჭირო. აღმოსავლეთი სომხეთი საბჭოთა კავშირის ნაწილი გახდა და არსებობდა როგორც სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა. საბჭოთა მმართველობამ მოიტანა ინდუსტრიალიზაცია, ქალაქების ზრდა, მასობრივი განათლება და კულტურული დაწესებულებები, თუმცა ასევე პოლიტიკური კონტროლი, რეპრესიები და რელიგიის შეზღუდვა. თანამედროვე სომხეთის რესპუბლიკა საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დამოუკიდებელი გახდა. დამოუკიდებლობის შემდგომი ისტორია მოიცავს სახელმწიფოს მშენებლობას, ეკონომიკურ ცვლილებებს, მიგრაციას, სამოქალაქო დებატებსა და უსაფრთხოებასთან და ფართო რეგიონთან დაკავშირებულ კონფლიქტს. სომხეთის ისტორია ტანჯვისა თუ გადარჩენის ერთი მარტივი ამბავი არ არის. იგი ასევე მოიცავს მეცნიერებას, არქიტექტურას, ვაჭრობას, მუსიკას, სოფლის მეურნეობას, პოლიტიკურ ცხოვრებას, შემოქმედებასა და მუდმივ დებატებს იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა იქნეს წარსული დამახსოვრებული.