Tarix Azərbaycanda

İndiki Azərbaycan torpaqları bir çox icmanın və siyasi hakimiyyətin məskəni olub. Dağlar, düzənliklər, çay vadiləri və Xəzər sahili müxtəlif yerli həyat tərzləri yaradıb, ticarət isə regionu uzaq yerlərlə əlaqələndirib. Qədim və erkən orta əsr dövlətləri istehkamlar, yaşayış məskənləri, dini abidələr və yazılı ənənələr qoyub. Qafqaz Albaniyası (Caucasian Albania) mühüm tarixi siyasi qurumlardan biri olub, lakin onu müasir Balkan ölkəsi Albaniya ilə qarışdırmaq olmaz. Əsrlər ərzində İran imperiyaları, ərəb hakimiyyəti, türk köçləri və İslam mədəniyyəti siyasi və mədəni həyatı dəyişib. Azərbaycan dili daha geniş fars mədəniyyəti və İslam dünyası daxilində türk dili kimi tədricən formalaşıb. Müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı əraziləri yerli sülalələr və xanlıqlar idarə edib. Şirvanşahlar (Shirvanshahs) xüsusilə Şirvan və Bakı ilə əlaqələndirilir, Səfəvi dövrü isə regional dövlətçiliyin formalaşması və on iki imam şiəliyinin yayılması baxımından mühümdür. XIX əsrdə Qacar İranı ilə müharibələrdən sonra Rusiya imperiyası Araz çayının şimalında yerləşən ərazilərə nəzarət əldə etdi. Yeni idarəçilik, nəqliyyat, təhsil, sənaye və miqrasiya cəmiyyəti dəyişdirdi, Bakı isə böyük neft şəhərinə çevrildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (Azerbaijan Democratic Republic) 1918-ci ildə yaradıldı və sovet hakimiyyəti başlamazdan əvvəl qısa müddət mövcud oldu. O, parlament idarəçiliyi, dövlət institutları və müasir respublika qurmaq cəhdi ilə xatırlanır. Sovet respublikası kimi Azərbaycan sənayeləşmə, kütləvi təhsil, dünyəvi ictimai institutlar, siyasi repressiya və güclü mərkəzi nəzarət yaşadı. Sovet dövrü dilə, şəhər həyatına, sərhədlərə və icmalar arasındakı münasibətlərə də təsir göstərdi. Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etdi. Sovet İttifaqının dağılması, dövlət quruculuğu, məcburi köçkünlük və Qarabağ münaqişəsi müasir ölkəni dərindən formalaşdırdı və şəxsi, eləcə də milli yaddaşın həssas hissələri olaraq qalır.