બાંગ્લાદેશમાં વ્યવસાય

Sole Proprietorship સામાન્ય રીતે સંબંધિત City Corporation, Municipality અથવા Union Parishad પાસેથી Trade License અને National Board of Revenue (NBR) પાસેથી e-TIN લઈને શરૂ થાય છે. એકલ માલિકીના વ્યવસાય માટે અલગ RJSC સ્થાપના પ્રક્રિયાનો કોઈ પુરાવો નથી. Partnership Firm ને Partnership Act 1932 હેઠળ Registrar of Joint Stock Companies and Firms (RJSC) પાસે નોંધાવી શકાય છે. Private Limited Company, Public Limited Company અથવા One Person Company (OPC) માટે સામાન્ય રીતે લાગુ પડે ત્યાં Name Clearance, Memorandum of Association, Articles of Association, નિર્ધારિત ફોર્મ અને ફી પછી RJSC સ્થાપના જરૂરી છે. વિદેશી કંપની, શાખા, સંપર્ક કચેરી અથવા પ્રતિનિધિ કચેરીને તેના માળખા અને પ્રવૃત્તિ પ્રમાણે RJSC નોંધણી અને Invest Bangladesh ની મંજૂરી બંનેની જરૂર પડી શકે છે. BanglaBiz વ્યવસાય સેવાઓ માટેનું એકીકૃત પ્રવેશદ્વાર છે. તેનું Business Starter Package Name Clearance, Temporary Bank Account, Company Incorporation, e-TIN અને Trade License અરજીઓને જોડે છે. પોર્ટલ આ પેકેજ માટે ત્રણ કામકાજના દિવસથી ઓછા સમયમાં પ્રક્રિયા કરવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ તે મંજૂરીની ખાતરી નથી. તેનું Know Your Approvals કાર્ય પ્રવૃત્તિ-વિશિષ્ટ યાદી બનાવે છે; VAT, પર્યાવરણ, અગ્નિ, ફેક્ટરી, આયાત અને નિકાસ મંજૂરીઓ સહિત 20થી વધુ વધારાની મંજૂરીઓ લાગુ પડી શકે છે. ઓગસ્ટ 2026માં, રોકાણ સુવિધા પ્રણાલી Prime Minister's Office હેઠળ BIDA, BEZA અને PPPA ના અનુગામી Invest Bangladesh તરફ પરિવર્તિત થઈ રહી હતી. વ્યવસાયના સ્થળ માટે સ્થાનિક સત્તા Trade License આપે છે; સરકારી માર્ગદર્શન મુજબ તેનું દર વર્ષે નવીકરણ કરવું પડે છે અને તે વ્યક્તિગત તથા હસ્તાંતર ન કરી શકાય તેવું છે. જરૂરી દસ્તાવેજો, ફી, નિરીક્ષણ અને પ્રક્રિયાનો સમય સત્તા, વ્યવસાયની પ્રવૃત્તિ અને સ્થળ પર આધાર રાખે છે. e-TIN એ NBR નો 12 અંકનો કર ઓળખ નંબર છે. BIN એ VAT વહીવટ માટેનો 9 અંકનો Business Identification Number છે. NBR જણાવે છે કે BDT 3,000,000થી વધુ ટર્નઓવર માટે Turnover Tax Enlistment અને BDT 8,000,000થી વધુ ટર્નઓવર માટે VAT Registration જરૂરી છે; જવાબદારી ઊભી થયા પછી 15 દિવસમાં અરજી કરવી પડે છે. સંબંધિત NBR ફોર્મમાં નોંધણી અથવા યાદીબદ્ધ કરવા માટે VAT-2.1, VAT-2.2 અને VAT-2.3, ફેરફારો માટે VAT-2.6 અને સ્થળ બદલવા માટે VAT-2.7નો સમાવેશ થાય છે. આ મર્યાદાઓ પર આધાર રાખતાં પહેલાં NBRની હાલની સૂચનાઓ તપાસો. જરૂરી કાર્યકારી પરવાનગીઓ પ્રવૃત્તિ, સ્થળ, કદ અને પરિસર પર આધારિત છે. Department of Environment ને Environmental Clearance Certificate જરૂરી લાગી શકે છે, અને Fire Service and Civil Defence e-Fire License અથવા e-safety મંજૂરી માગી શકે છે. BSTI અથવા અન્ય ક્ષેત્ર નિયામક ચોક્કસ ઉત્પાદનો કે પ્રવૃત્તિઓ પર લાગુ પડી શકે છે. આયાત-નિકાસ વ્યવસાયને Chief Controller of Imports and Exports (CCI&E) પાસેથી Import Registration Certificate અથવા Export Registration Certificate જરૂરી પડી શકે છે. ટ્રેડમાર્ક, આવિષ્કાર, ડિઝાઇન અને ભૌગોલિક સંકેતો Department of Patents, Designs and Trademarks (DPDT) સંભાળે છે. વ્યવસાય ચાલે ત્યારે લાગુ પડતી કર અને VAT નોંધો રાખવી, ઇન્વૉઇસ આપવી અને રિટર્ન તથા ચુકવણી જમા કરાવવી જોઈએ. નોંધાયેલી કંપનીઓએ RJSC ના વાર્ષિક અને ફેરફાર રિટર્ન પણ જમા કરાવવા પડે છે. વાર્ષિક સામાન્ય સભા પછી 21 દિવસમાં Schedule X, સભા પછી 30 દિવસમાં બેલેન્સ શીટ અને નફા-નુકસાનનું નિવેદન, ડિરેક્ટર ફેરફાર માટે 14 દિવસમાં Form XII, શેર ફાળવણી માટે 60 દિવસમાં Form XV અને નોંધાયેલ કચેરી બદલવા માટે 28 દિવસમાં Form VI જમા કરાવવાનું છે. વિલંબ ફી અને અન્ય પાલનભંગનાં પરિણામો થઈ શકે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં RJSC એ 225,454 Private Limited Companies, 62,617 Partnership Firms અને 1,088 OPCs નોંધાવ્યાં હતાં; તમામ સંસ્થાના પ્રકારો મળીને કુલ નોંધણીઓ 311,831 હતી. આ આંકડા ઔપચારિક નોંધણીના વિકલ્પોનું કદ દર્શાવે છે, પરંતુ અનૌપચારિક પ્રવૃત્તિ સહિત બાંગ્લાદેશના તમામ વ્યવસાયોને માપતા નથી. વૃદ્ધિ માટે SME Foundation તેની Advisory and Business Development Services દ્વારા વ્યવસાય યોજના, તાલીમ, બજાર, ટેક્નોલોજી, નાણાં અને નિયમન અંગે માર્ગદર્શન આપે છે, જ્યારે WEHelp મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકોને સહાય કરે છે. Bangladesh Bank ની CMSME અને startup refinance નીતિઓ સામાન્ય રીતે બેંકો અથવા નાણાકીય સંસ્થાઓ મારફતે મળે છે અને આપમેળે મળવાનો અધિકાર આપતી નથી. Startup Bangladesh Ltd. બાંગ્લાદેશમાં નોંધાયેલા ઊંચી વૃદ્ધિ અથવા સામાજિક અસર ધરાવતા સ્ટાર્ટઅપ્સને યોગ્ય તપાસ તથા રોકાણ સમિતિ અથવા બોર્ડની સમીક્ષા પછી equity, quasi-equity અથવા grant સહાય માટે વિચારણા કરી શકે છે. કંપનીના શેર હસ્તાંતરણ માટે Form 117 અને સંબંધિત કોર્પોરેટ મંજૂરીઓ તથા નોંધો જરૂરી છે. માલિકી, ડિરેક્ટર અથવા કંપનીના બંધારણમાં ફેરફાર માટે વધારાની RJSC ફાઇલિંગ જરૂરી બની શકે છે. Partnership Firm ના બંધારણમાં ફેરફાર માટે Form V વપરાય છે. એકલ માલિકીનો Trade License સીધો હસ્તાંતર કરી શકાતો નથી; ઉત્તરાધિકારીએ નવી સ્થાનિક ઔપચારિક પ્રક્રિયા કરવી પડે છે. વ્યવસાય અથવા સંપત્તિનું વેચાણ કરાર, કર, પરવાનગી અને due-diligence તપાસ પણ માગે છે. સમીક્ષેલા અધિકૃત સ્રોતોમાં બાંગ્લાદેશ માટે અલગ રાષ્ટ્રીય વ્યવસાય-ઉત્તરાધિકાર અથવા હસ્તાંતરણ પોર્ટલ ઓળખાયો નથી. કંપની બંધ કરવાની પ્રક્રિયામાં Companies Act 1994 હેઠળ સ્વૈચ્છિક અથવા અદાલતી સમાપન, લિક્વિડેટર, અંતિમ સભા અને વિસર્જન ફાઇલિંગ આવી શકે છે. નિષ્ક્રિય કંપનીને RJSC યાદીમાંથી કાઢી શકે છે. Partnership Firm ના વિસર્જન માટે Form VI વપરાય છે. VAT રદ કરવા VAT-2.4 અને અંતિમ VAT-2.5 રિટર્ન વપરાય છે; આવશ્યકતાઓ પૂરી થાય તો અંતિમ રિટર્ન પછી 15 દિવસમાં રદ કરવાની મંજૂરી થઈ શકે છે, એમ NBR જણાવે છે. સંસ્થા બંધ થાય અથવા વિસર્જિત થાય ત્યારે આવકવેરો રદ કરવો પડી શકે છે. Trade License અને ક્ષેત્રની પરવાનગીઓ અલગથી સમાપ્ત અથવા રદ કરવી પડે છે, કારણ કે નોંધણીથી કર, VAT અથવા લાઇસન્સની જવાબદારી આપમેળે પૂરી થતી નથી.