बंगलादेशमा नागरिक कानुन

बंगलादेशमा नागरिक कानुन देशभर लागू हुन्छ र व्यक्ति तथा संस्थाबीचका कानुनी सम्बन्ध नियमन गर्छ। यसले करारको गठन र उल्लङ्घन, सम्पत्ति तथा भूमि, पारिवारिक सम्बन्ध, उत्तराधिकार, क्षतिपूर्ति, अदालतको प्रक्रिया र फैसला कार्यान्वयन समेट्छ। औपचारिक संस्था राष्ट्रिय स्तरमा कार्यरत भए पनि शुल्क, व्यावहारिक प्रक्रिया र मुद्दा टुङ्गिन लाग्ने समय अदालत, जिल्ला र मुद्दाअनुसार निकै फरक हुन सक्छ। यो विवरण 5 सेप्टेम्बर 2026 सम्म अनुसन्धान गरिएको कानुनी अवस्थाका आधारमा तयार गरिएको हो। नागरिक दाबी सामान्यतया नागरिक प्रक्रिया संहिता (Code of Civil Procedure 1908) अनुसार अघि बढ्छन्। कुनै कानुनले अधिकारक्षेत्र नदिएको अवस्थामा बाहेक नागरिक अदालतले दाबीको सुनुवाइ गर्छ। अदालतको तह Assistant Judge र Senior Assistant Judge बाट Joint District Judge र District Judge हुँदै बंगलादेशको सर्वोच्च अदालतका High Court Division र Appellate Division सम्म पुग्छ। हालको न्यायिक मार्गदर्शनअनुसार सामान्य मौद्रिक अधिकारक्षेत्रमा 15 lakh Taka भन्दा कमको दाबी Assistant Judge, 15 देखि 25 lakh Taka सम्मको दाबी Senior Assistant Judge र 25 lakh Taka वा सोभन्दा बढीको दाबी Joint District Judge को अदालतमा पर्छ; वास्तविक अधिकारक्षेत्र विवादको विषय र लागू नियममा पनि निर्भर हुन्छ। जग्गासम्बन्धी मुद्दामा सम्पत्ति रहेको स्थान सामान्यतया निर्णायक हुन्छ। अन्य दाबीमा प्रतिवादीको बसोबास वा व्यवसाय गर्ने स्थान र सम्बन्धित घटना भएको स्थान निर्णायक हुन सक्छ। प्रमाणको भार बोकेको पक्षले आरोपित तथ्य प्रमाणित गर्नुपर्छ। Limitation Act 1908 ले ढिलो दायर गरिएको दाबी, पुनरावेदन वा निवेदन रोक्न सक्छ—विपक्षीले आपत्ति नगरे पनि; लागू अवधि दाबीको प्रकारअनुसार फरक हुन्छ। करारका लागि सामान्यतया स्वतन्त्र सहमति, करार गर्न कानुनी रूपमा सक्षम पक्ष, कानुनसम्मत प्रतिफल र वैध उद्देश्य चाहिन्छ। Contract Act 1872 अनुसार करार गर्ने क्षमता सामान्यतया लागू कानुनअनुसार बालिग हुनु, मानसिक क्षमता हुनु र कानुनले अयोग्य नठहराएको हुनुमा निर्भर हुन्छ। Majority Act 1875 अनुसार बालिग हुने सामान्य उमेर 18 वर्ष हो; अदालतले नियुक्त गरेको संरक्षक वा Court of Wards ले व्यक्तिको सम्पत्ति हेरेको अवस्थामा उमेर 21 वर्ष हुन सक्छ। विशेष कानुनले लिखित रूपमा बनाउने, साक्षी राख्ने वा दर्ता गर्ने थप आवश्यकता तोक्न सक्छ। करार उल्लङ्घनको Contract Act अन्तर्गतको दाबीले सामान्यतया स्वाभाविक वा पूर्वानुमान गर्न सकिने क्षति भराउँछ, टाढाको वा अप्रत्यक्ष क्षति होइन। मुद्दाअनुसार Specific Relief Act 1877 अन्तर्गत कब्जाको सुरक्षा, करारको विशेष कार्यान्वयन, हक घोषणा, निषेधाज्ञा वा रिसिभर नियुक्तिको उपचार उपलब्ध हुन सक्छ। सामान बिक्रीमा Sale of Goods Act 1930 का विशेष नियम पनि लागू हुन सक्छन्। जग्गासम्बन्धी जाँचमा स्वामित्वको कागजात शृङ्खला र जग्गाधनीको लिखत (Dalil) बाट सुरु गरी दर्ता, नामसारी वा अभिलेखमा नाम अद्यावधिक (Namejari), अनि Khatian अद्यावधिकसम्मका विवरण हेर्नुपर्छ। अचल सम्पत्ति बिक्री गर्दा सामान्यतया दर्ता भएको लिखत चाहिन्छ; बिक्रीसम्बन्धी सम्झौताले मात्र स्वामित्व वा धितोको अधिकार हस्तान्तरण गर्दैन। उपहार, इस्लामी उपहार (Heba) तथा स्वामित्व, जग्गासम्बन्धी अन्य अधिकार, भाडा वा धितोसँग सम्बन्धित केही लिखत पनि दर्ता गर्नुपर्छ। लिखत सामान्यतया जग्गा रहेको स्थानको अधिकारप्राप्त Sub-Registrar समक्ष तीन महिनाभित्र पेस गरिन्छ। दर्ता नगरिएको लिखतले कानुनी प्रभाव गुमाउन सक्छ। DLRS ले जग्गा अभिलेख र नापी नक्सा (Mouza Map) तयार तथा सच्याउँछ; नामसारी र DCR सम्बन्धमा Land Office तथा Ministry of Land संलग्न हुन्छन्, र अनलाइन सेवाबाट आवेदन दिन सकिन्छ। Khatian मात्र स्वामित्वको निर्णायक प्रमाण होइन। वास्तविक स्वामित्व विवादमा Civil Court मा मुद्दा चलाउनुपर्ने हुन सक्छ। दर्ता, stamp र कर शुल्क, नामसारी, प्रतिलिपि तथा व्यावसायिक सहयोगको खर्च लिखतको मूल्य र प्रकारअनुसार फरक हुन्छ। पारिवारिक र उत्तराधिकारसम्बन्धी विषयमा एउटै समान पारिवारिक कानुन प्रणाली छैन। लागू कानुन धर्म, पारिवारिक सम्बन्ध, बसोबास, सम्पत्तिको प्रकार र इच्छापत्र भए नभएकोलगायतका कुरामा निर्भर हुन्छ। मुस्लिम नागरिकका लागि Muslim Personal Law (Shariat) Application Act 1937 र Muslim Family Laws Ordinance 1961 लगायतका कानुन सान्दर्भिक छन्। अर्को विवाह गर्न सामान्यतया Arbitration Council बाट पहिले लिखित अनुमति लिनुपर्छ। तलाक दिँदा पतिले सम्बन्धित निकायका अध्यक्षलाई सूचना दिन र पत्नीलाई त्यसको प्रति दिनुपर्छ। Arbitration Council ले भरणपोषण निर्धारण गर्न सक्छ र Assistant Judge ले त्यसको समीक्षा गर्न सक्छ। मुस्लिम विवाह दर्ता गर्नुपर्छ; यो काम Nikah Registrar ले गर्छ। अर्को प्रकारको विवाहमा दुलाहाले सामान्यतया 30 दिनभित्र जानकारी दिनुपर्छ। हिन्दू विवाहलाई Hindu Marriage Registration Act 2012 अनुसार Hindu Marriage Registrar मार्फत अभिलेख गर्न सकिन्छ; हिन्दू व्यक्तिगत तथा प्रथागत कानुन पनि सान्दर्भिक रहन्छ। इसाई विवाह र सम्बन्धविच्छेदमा मुख्यतः Christian Marriage Act 1872 र Divorce Act 1869 लागू हुन्छन्। Family Court ले सम्बन्धविच्छेद, वैवाहिक दाइजो (Dower), भरणपोषण, दाम्पत्य अधिकार पुनःस्थापना, संरक्षकत्व र बालबालिकाको हेरचाहसम्बन्धी विषय हेर्छ। दाबी दर्ता भएपछि सूचना पठाइन्छ र सुनुवाइको मिति तोकिन्छ; पहिलो उपस्थितिको मिति सामान्यतया 30 दिनभन्दा ढिलो नपर्ने गरी तोकिन्छ, तर कुल अवधि मुद्दाअनुसार फरक हुन्छ। उत्तराधिकारका नियम धर्म र सम्पत्तिको प्रकारअनुसार फरक हुन्छन्। मुस्लिम उत्तराधिकार सामान्यतया Sharia अनुसार चल्छ; तर कृषि जग्गामा Shariat Act को सम्बन्धित व्यवस्था लागू हुँदैन। Succession Act 1925 मा इच्छापत्र नभएको र इच्छापत्र भएको अवस्थाका लागि सामान्य नियम छन्, तर केही भाग विभिन्न धार्मिक समुदायका सदस्यमा लागू हुँदैनन्। इच्छापत्र बनाउने व्यक्ति नाबालिग हुनु हुँदैन र मानसिक रूपमा सक्षम हुनुपर्छ। District Judge वा अधिकारप्राप्त नागरिक अदालतले Probate वा सम्पत्ति प्रशासन गर्ने अधिकारपत्र (Letters of Administration) दिन सक्छ। त्यसैले बंगलादेशका सबै परिवारलाई लागू हुने एउटै उत्तराधिकार हिस्सा तालिका छैन। नागरिक दायित्व त्यसको कारणअनुसार फरक हुन्छ। करारसम्बन्धी दायित्व मुख्यतः Contract Act अन्तर्गत पर्छ। गैरकानुनी कार्य, लापरवाही वा कर्तव्य उल्लङ्घनले मृत्यु भएमा Fatal Accidents Act 1855 अन्तर्गत पति वा पत्नी, अभिभावक वा सन्तानले executer, administrator वा कानुनी प्रतिनिधिमार्फत दाबी गर्न सक्ने व्यवस्था हुन सक्छ। समीक्षा गरिएको कानुनको सङ्ग्रहमा छुट्टै सामान्य Tort Act भेटिएन; त्यसैले tort मुद्दा Common Law बाट विकसित सिद्धान्त र क्षेत्रविशेषका कानुनमा आधारित हुन्छ र प्रत्येक मुद्दाको अवस्था छुट्टै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। प्रतिवादीले लिखित जवाफ पेस गरेपछि Code of Civil Procedure 1908 अनुसार मध्यस्थता हुन सक्छ। अदालतले आफैँ मध्यस्थता गराउन वा Legal Aid Officer, वकिल वा सूचीबद्ध मध्यस्थमार्फत व्यवस्था गर्न सक्छ। मध्यस्थ नियुक्ति दस दिनभित्र हुनुपर्छ; मध्यस्थता सामान्यतया 60 दिनभित्र पूरा गरिनुपर्छ र बढीमा थप 30 दिनको समय दिन सकिन्छ। अदालतसँग सम्बन्धित र सरकारी मध्यस्थतामा मध्यस्थ शुल्क लाग्दैन; निजी मध्यस्थको शुल्क सहमतिबाट तय हुन्छ। कानुनले तोकेका अपवादअन्तर्गत मध्यस्थता कानुन (Salish Ain 2001) अनुसार मध्यस्थता सम्झौता कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ; पुनरावेदनको चरणमा पनि मध्यस्थताको व्यवस्था छ। National Legal Aid Services Organization (NLASO) ले आर्थिक कठिनाइ, विपन्नता वा सामाजिक–आर्थिक असमर्थता भएका व्यक्तिलाई कानुनी सल्लाह र प्रतिनिधित्व, निश्चित प्रक्रियागत खर्च तथा मध्यस्थ वा arbitrator को शुल्कमा सहयोग गर्छ। District Legal Aid Office, अनलाइन आवेदन र 16699 हेल्पलाइनमार्फत देशभर सेवा लिन सकिन्छ। अन्तिम फैसला Code of Civil Procedure अनुसार फैसला गर्ने अदालत वा फैसला कार्यान्वयनका लागि पठाइएको अदालतले कार्यान्वयन गर्छ। फैसलाअनुसार सम्पत्ति बुझाउने, सम्पत्ति रोक्का गरी बिक्री गर्ने, पक्राउ वा थुनामा राख्ने अथवा रिसिभर नियुक्त गर्ने उपाय हुन सक्छन्। निषेधाज्ञाका अपवादबाहेक, फैसला जारी भएको वा सम्बन्धित उल्लङ्घन भएको मितिदेखि सामान्यतया 12 वर्षसम्म फैसला कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ। Section 94A अन्तर्गत अदालतले सरकारी निकाय र सुरक्षा बलसँग सहायता माग्न तथा अनुपालन प्रतिवेदन पेस गर्न लगाउन सक्छ। Civil Procedure Amendment Ordinance 2025 ले ल्याएका नयाँ कार्यान्वयन उपायमा भर पर्नुअघि ती सम्बन्धित मितिमा लागू हुन्छन् कि हुँदैनन् फेरि जाँच्नुहोस्। मुद्दाको मूल्याङ्कन गर्न मूल र प्रमाणित प्रतिलिपि, स्वामित्वको कागजात शृङ्खला, Khatian र Mouza Map, नामसारी कागजात, परिचयपत्र तथा आवश्यकताअनुसार विवाह, जन्म र मृत्यु प्रमाणपत्र, इच्छापत्र, करार र साक्षीका बयान सङ्कलन गर्नुहोस्। कुन निकाय, Family Court, Civil Court, मध्यस्थता, arbitration वा फैसला कार्यान्वयनको आवेदन रोज्ने भन्ने निर्णयअघि धर्म, जग्गाको वर्ग, बसोबास, लिखतको प्रकार, विवादित रकम र उपलब्ध प्रमाण स्पष्ट गर्नुहोस्। अदालत, वकिल, दर्ता, सूचना सेवा, प्रतिलिपि र फैसला कार्यान्वयनको खर्च देशभर एउटै निश्चित दरमा लाग्दैन।