બાંગ્લાદેશમાં આપત્તિઓ

બાંગ્લાદેશની રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન કાયદા (Disaster Management Act 2012), Standing Orders on Disaster 2019 અને National Plan for Disaster Management 2021–2025 પર આધારિત છે. આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને રાહત મંત્રાલય તથા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ આ માળખાનું સંકલન કરે છે. જિલ્લા સ્તરે ડેપ્યુટી કમિશનરના નેતૃત્વમાં District Disaster Management Committee કાર્ય કરે છે. ઉપજિલ્લા સ્તરે ઉપજિલ્લા કાર્યકારી અધિકારી (Upazila Nirbahi Officer)ના નેતૃત્વમાં Upazila Disaster Management Committee હોય છે; યુનિયન અને વોર્ડ સમિતિઓ સ્થાનિક કામગીરી સંભાળે છે. અમલ કેટલાક વિસ્તારો અને સંસ્થાઓમાં અન્ય કરતાં વધુ અસરકારક હોઈ શકે છે. દેશના ખાસ સંબંધિત જોખમોમાં ચોમાસાનું પૂર, અચાનક પૂર, વાવાઝોડાં, તોફાની મોજાં, દરિયાકાંઠાનું પૂર અને નદીનું ધોવાણ સામેલ છે. બાંગ્લાદેશ હવામાન વિભાગ (BMD) ભારે વરસાદ, કાલબૈશાખી વાવાઝોડાં, ગરમીની લહેરો, ઠંડીની લહેરો, ભૂકંપ અને સુનામી અંગે પણ ચેતવણી આપે છે. અચાનક પૂર ખાસ કરીને પૂર્વ અને ઉત્તરનાં નદી વિસ્તારોને અસર કરે છે. વાવાઝોડાં અને તોફાની મોજાંથી દરિયાકાંઠા, ટાપુઓ અને નદીના ટાપુઓને મુખ્ય જોખમ છે. પહાડી વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલન થાય છે; ઉત્તરપશ્ચિમ અને બરિન્દ્ર પ્રદેશમાં દુષ્કાળ અને ગરમી વધુ મહત્વનાં હોઈ શકે છે. ભૂકંપ દુર્લભ પરંતુ ગંભીર જોખમ છે, ખાસ કરીને ઢાકા, સિલેટ અને ગીચ બાંધકામવાળા શહેરોમાં. આગ અને ઔદ્યોગિક ઘટનાઓમાં મુખ્ય મુદ્દો ગુનો કે તબીબી સારવાર કરતાં જોખમ નિવારણ હોય ત્યારે તે આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનો ભાગ છે. હવામાન અને જોખમની માહિતી માટે BMD, પૂર આગાહી અને ચેતવણી કેન્દ્ર (FFWC) તથા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ ચકાસ્યા વિનાની સામાજિક માધ્યમની પોસ્ટ કરતાં વધુ વિશ્વસનીય છે. BMD હવામાન, દરિયાઈ, નદી-બંદર, ભારે વરસાદ, કાલબૈશાખી, ગરમી, વાવાઝોડાં, ભૂકંપ અને સુનામીની ચેતવણીઓ પ્રકાશિત કરે છે. FFWC પાણીનું સ્તર, વરસાદ અને પૂર અંગે માહિતી આપે છે. DDM-AWARE જોખમ, આશ્રયસ્થાન, રસ્તા અને નિરીક્ષણની ઉપલબ્ધ માહિતી એકત્ર કરે છે. મફત IVR નંબર 1090 પર મેનુ વિકલ્પ 1 દરિયાઈ માહિતી, 2 નદી-બંદર માહિતી, 3 દૈનિક હવામાન, 4 વાવાઝોડાની માહિતી અને 5 પૂર અથવા નદીના સ્તરની માહિતી આપે છે. વાવાઝોડાં દરમિયાન Cyclone Preparedness Programme, બાંગ્લાદેશ રેડ ક્રેસન્ટ સોસાયટી સાથે ચેતવણીઓ ફેલાવે છે. સ્વયંસેવકો રેડિયો, મેગાફોન, ધ્વજ, લાઉડસ્પીકર અને હાથની સાઇરન સહિતનાં સાધનો વાપરે છે. સંકેત 1થી 3 તૈયારી દર્શાવે છે, સંકેત 4 સ્થાનિક સક્રિયતા શરૂ કરે છે, સંકેત 5થી 7 જોખમ અને 8થી 10 ભારે જોખમ દર્શાવે છે. ઊંચા સંકેત વખતે જોખમવાળા વિસ્તારના રહેવાસીઓએ ઘર સુરક્ષિત કરવું, પીવાનું પાણી અને લાંબા સમય સુધી ટકે એવો ખોરાક તૈયાર રાખવો તથા યોગ્ય આશ્રયસ્થાન તરફ જવું જોઈએ. CPP ચેતવણી, સ્થળાંતર, શોધ અને બચાવ, પ્રાથમિક સારવાર તથા રાહત અને પુનઃપ્રાપ્તિમાં પણ મદદ કરે છે. દરેક પરિવારે કટોકટી યોજના, નજીકનું Cyclone Shelter, Flood Shelter અથવા ઊંચું આપત્તિ આશ્રયસ્થાન (Disaster Killa) અને ત્યાં જવાનો સુરક્ષિત માર્ગ જાણવો જોઈએ. DDM નકશા અને ડેટાબેઝ આપે છે, પરંતુ આશ્રયસ્થાનનું સ્થાન, ક્ષમતા અને ખુલ્લું હોવાની સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. ઓળખના દસ્તાવેજો અને અન્ય કાગળોની જળરોધક નકલો, પીવાનું પાણી, સૂકો ખોરાક, ટોર્ચ, ચાર્જ કરેલો ફોન અને પાવર બેંક, જરૂરી દવાઓ તથા શિશુઓ, વૃદ્ધો અને દિવ્યાંગ લોકો માટેની વસ્તુઓ સરળતાથી લઈ શકાય તેવી થેલીમાં રાખો. કિંમતી વસ્તુઓને પૂરના સ્તરથી ઊંચે રાખો, છત અને હોડીઓ સુરક્ષિત કરો તથા પશુધનને સમયસર બચાવો. વહેતા પૂરના પાણીમાં પગે કે વાહનમાં પસાર થશો નહીં. ભૂકંપ વખતે Drop, Cover and Hold On નિયમ પાળો; પછીના આંચકા અને ક્ષતિગ્રસ્ત ગેસ, વીજળી કે પાણીની લાઇનને ધ્યાનમાં લો. વાવાઝોડા દરમિયાન ઇમારતો આશ્રય આપે છે; ખુલ્લા પાણી અને એકલાં વૃક્ષોથી દૂર રહો. પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જિલ્લા, ઉપજિલ્લા, યુનિયન અથવા વોર્ડ સમિતિ, ડેપ્યુટી કમિશનર, Upazila Nirbahi Officer, CPP, પોલીસ, અગ્નિશમન સેવા અથવા કોસ્ટ ગાર્ડ સ્થળાંતરનો આદેશ આપે અથવા તેમાં મદદ કરે છે. આશ્રયસ્થાનો ભૂગોળ અને જોખમના પ્રકાર પ્રમાણે વહેંચાયેલા છે. DDMના નકશા Cyclone Shelters, Flood Shelters અને Disaster Killas વચ્ચે ભેદ દર્શાવે છે. દેશવ્યાપી એકસરખી આરક્ષણ પ્રક્રિયા, પ્રમાણભૂત ફી કે ફરજિયાત વ્યક્તિગત નોંધણી દસ્તાવેજિત નથી. લાગુ સૂચનાઓ હેઠળ સ્થળાંતર અને આશ્રય દરમિયાન સ્ત્રીઓ અને બાળકો, વૃદ્ધો, દિવ્યાંગ લોકો તથા વિસ્થાપિત પરિવારોને વિશેષ રક્ષણ અને પ્રાથમિકતા જોઈએ. પરિવહન અને પહોંચ સ્થાનિક રીતે ગોઠવાય છે અને બધે એકસરખાં નથી. તાત્કાલિક કટોકટી માટે 999 મફત રાષ્ટ્રીય કટોકટી નંબર છે, જે પોલીસ, Fire Service and Civil Defence તથા બચાવ અને માહિતી સહાય માટે ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ છે. DDM આપત્તિ હેલ્પલાઇન 1090 અને Fire Service and Civil Defence માટે 16163 પણ દર્શાવે છે. સરકારી પોર્ટલ 102 પણ દર્શાવે છે; આ વિસંગતિને કારણે હાલનો સ્થાનિક રીતે પુષ્ટિ કરેલો નંબર વાપરો. દરિયાઈ અને દરિયાકાંઠાની કટોકટી માટે કોસ્ટ ગાર્ડનો નંબર 16111 છે. ફોન કરનારાએ સ્થળ, જોખમ, ફસાયેલા કે ઇજાગ્રસ્ત લોકો અને પહોંચવાનો માર્ગ જણાવવો જોઈએ. પૂર, આગ અથવા શોધ વિસ્તારમાં સ્વતંત્ર બચાવ પ્રયાસ વધુ લોકોને જોખમમાં મૂકી શકે છે. DDM અને સ્થાનિક સમિતિઓ સહાયનું સંકલન કરે છે. Fire Service and Civil Defence આગ બુઝાવવાનું અને બચાવનું કામ કરે છે, પોલીસ સુરક્ષા અને ટ્રાફિકમાં મદદ કરે છે અને કોસ્ટ ગાર્ડ દરિયાઈ તથા દરિયાકાંઠાની કામગીરી કરે છે. ઘટના પ્રમાણે બાંગ્લાદેશ રેડ ક્રેસન્ટ સોસાયટી અને CPP સ્થળાંતર, પાણી, ખોરાક, આશ્રય, સ્વચ્છતા અને મૂળભૂત તબીબી સંભાળમાં સહાય આપે છે. સ્વચ્છ પીવાનું પાણી, ક્ષતિગ્રસ્ત કટોકટી કૂવાઓનું સમારકામ તથા નુકસાન, ખોટ અને ખાસ સંવેદનશીલ પરિવારોની ઝડપી નોંધ તાત્કાલિક પ્રતિસાદનો ભાગ છે. સરકારી સહાય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને રાહત મંત્રાલય, DDM, ડેપ્યુટી કમિશનર, જિલ્લા રાહત અને પુનર્વસન અધિકારી, પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ અધિકારી અને સ્થાનિક વહીવટ મારફતે વહેંચાઈ શકે છે. ઘટના અને મંજૂરી પ્રમાણે ખાદ્ય અથવા રોકડ સહાય, ચોખા, લહેરિયું પતરું, ઘર બાંધકામ અનુદાન, ધાબળા, સૂકો ખોરાક અને બાળકો કે પશુધન માટેનો ખોરાક ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે. ખાદ્ય સહાય કાર્યક્રમ (VGF) વહીવટી જરૂરિયાતના આધારે ખોરાક આપી શકે છે. રોજગાર જોડાયેલી સહાય યોજના (KABIKHA) અને માળખાકીય સુવિધા જોડાયેલી સહાય યોજના (KABITA) ચોક્કસ સહાયને કામ અથવા માળખાકીય પ્રોજેક્ટ સાથે જોડે છે. પ્રવેશ અસર, નુકસાનના અહેવાલો, સ્થાનિક યાદીઓ અને ઉપલબ્ધ સંસાધનો પર આધારિત છે; રોકડ, આશ્રય, વળતર કે પુનર્નિર્માણનો દેશવ્યાપી આપમેળે મળતો અધિકાર દસ્તાવેજિત નથી. મંત્રાલયના Citizen’s Charter મુજબ સંસ્થાકીય અનુદાન માટે વધુમાં વધુ દસ કામકાજના દિવસ, રાહત નાણાં અથવા ચોખાની પ્રક્રિયા માટે ત્રણ કામકાજના દિવસ અને કામ અથવા માળખાકીય યોજનાઓ માટે સાત કામકાજના દિવસની મર્યાદા છે. આ સમય ફાળવણીની પ્રક્રિયાના લક્ષ્યો છે, દરેક પરિવારને સહાય મળવાની ખાતરી નથી. પુનઃપ્રાપ્તિ નુકસાન, ખોટ અને જરૂરિયાતના મૂલ્યાંકનથી શરૂ થાય છે; પછી કટોકટી સહાય, સમારકામ, પુનર્નિર્માણ અને આજીવિકાની પુનઃસ્થાપના થઈ શકે છે. યોજના પ્રમાણે ઘરો, કટોકટી કૂવાઓ, રસ્તા, નાનાં પુલ, પુલો અને રક્ષણાત્મક બાંધકામોનું સમારકામ કે નિર્માણ થઈ શકે છે. આયોજનમાં વધુ સહનશક્તિ ધરાવતું પુનર્નિર્માણ અને આપત્તિ તૈયારી સામેલ કરવી જોઈએ. ગતિ નુકસાનનું પ્રમાણ, પહોંચ, ભંડોળની ફાળવણી અને ઋતુ પર આધારિત છે. ખાસ સંવેદનશીલ જૂથો માટે મનોસામાજિક સહાય મળી શકે છે, પરંતુ તે તબીબી સારવાર પર કેન્દ્રિત નથી. ફરિયાદો ડેપ્યુટી કમિશનર, Upazila Nirbahi Officer, સરકારી નંબર 333 અથવા સત્તાવાર ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા મારફતે કરી શકાય છે. ચેતવણીઓ અને સહાયમાં અવરોધ ન ઊભો કરો, પોતાનું સ્થાન સાચું જણાવો અને બચાવ તથા વિતરણ માટેનો રસ્તો ખુલ્લો રાખો.