बङ्गलादेशमा विपद्

बङ्गलादेशको राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन प्रणाली विपद् व्यवस्थापन कानुन (Disaster Management Act 2012), सन् २०१९ को विपद्सम्बन्धी स्थायी आदेश र सन् २०२१–२०२५ को राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन योजनामा आधारित छ। विपद् व्यवस्थापन तथा राहत मन्त्रालय र विपद् व्यवस्थापन विभागले यस संरचनाको समन्वय गर्छन्। जिल्ला तहमा जिल्ला आयुक्तको नेतृत्वमा जिल्ला विपद् व्यवस्थापन समिति काम गर्छ। उपजिला तहमा उपजिल्ला कार्यकारी अधिकारी (Upazila Nirbahi Officer) को नेतृत्वमा उपजिला विपद् व्यवस्थापन समिति हुन्छ। युनियन र वार्ड समितिले स्थानीय काम सम्हाल्छन्। व्यावहारिक कार्यान्वयन केही क्षेत्र र संस्थामा अरूभन्दा प्रभावकारी हुन सक्छ। देशका विशेष रूपमा सान्दर्भिक जोखिममा मनसुनी बाढी, आकस्मिक बाढी, चक्रवात, समुद्री आँधीको उभार र तटीय बाढीसँगै नदी कटान पर्छन्। बङ्गलादेश मौसम विभाग, संक्षेपमा BMD, ले भारी वर्षा, कालबैशाखी आँधी, तातो लहर, शीतलहर, भूकम्प र सुनामीबारे पनि चेतावनी दिन्छ। आकस्मिक बाढीले विशेषतः पूर्वी र उत्तरी नदी क्षेत्रलाई असर गर्छ। चक्रवात र समुद्री आँधीको उभारले मुख्यतः तट, टापु र नदीका टापुहरूलाई जोखिममा पार्छ। पहाडी क्षेत्रमा पहिरो जान्छ, जबकि उत्तरपश्चिम र बरिन्द क्षेत्रमा खडेरी र गर्मी बढी महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। भूकम्प दुर्लभ तर गम्भीर जोखिम हो, विशेष गरी ढाका, सिल्हेट र घना निर्माण भएका सहरमा। आगलागी र औद्योगिक घटना अपराध वा चिकित्सकीय उपचारभन्दा जोखिम रोकथाम मुख्य विषय हुँदा विपद् व्यवस्थापनभित्र पर्छन्। मौसम र जोखिमसम्बन्धी जानकारीका लागि अप्रमाणित सामाजिक सञ्जाल पोस्टभन्दा BMD, बाढी पूर्वानुमान तथा चेतावनी केन्द्र (FFWC) र विपद् व्यवस्थापन विभागका स्रोत बढी भरपर्दा हुन्छन्। BMD ले मौसम, समुद्री अवस्था, नदी बन्दरगाह, भारी वर्षा, कालबैशाखी, गर्मी, चक्रवात, भूकम्प र सुनामीका चेतावनीलगायत प्रकाशित गर्छ। FFWC ले जलस्तर, वर्षा र बाढीको जानकारी दिन्छ। DDM-AWARE जोखिम, आश्रय, सडक र अवलोकनसम्बन्धी सूचना प्रणाली (DDM-AWARE) ले उपलब्ध जानकारी एकीकृत गर्छ। निःशुल्क IVR नम्बर 1090 मा विकल्प १ ले समुद्री जानकारी, २ ले नदी बन्दरगाहको जानकारी, ३ ले दैनिक मौसम, ४ ले चक्रवात र ५ ले बाढी वा नदीको जलस्तरसम्बन्धी जानकारी दिन्छ। चक्रवातका बेला चक्रवात तयारी कार्यक्रम (Cyclone Preparedness Programme) ले बङ्गलादेश रेड क्रिसेन्ट सोसाइटीसँगै चेतावनी फैलाउँछ। स्वयंसेवकहरूले रेडियो, मेगाफोन, झन्डा, लाउडस्पिकर र हातले बजाउने साइरनलगायत माध्यम प्रयोग गर्छन्। सङ्केत १ देखि ३ सम्मले तयारी जनाउँछन्, सङ्केत ४ ले स्थानीय परिचालन सुरु गर्छ, सङ्केत ५ देखि ७ ले खतरा र ८ देखि १० ले ठूलो खतरा जनाउँछन्। उच्च सङ्केतमा जोखिम क्षेत्रमा बस्नेले घर सुरक्षित राख्नुपर्छ, पिउने पानी र लामो समय राख्न मिल्ने खाना तयार गर्नुपर्छ र उपयुक्त आश्रयमा जानुपर्छ। CPP ले चेतावनी, निकासी, खोज तथा उद्धार, प्राथमिक उपचार र राहत तथा पुनःस्थापनामा पनि सहयोग गर्छ। घरपरिवारले आफ्नो आपत्कालीन योजना, नजिकको चक्रवात आश्रय, बाढी आश्रय वा उठाइएको विपद् आश्रय (Disaster Killa) र त्यहाँ पुग्ने सुरक्षित बाटो थाहा पाउनुपर्छ। DDM ले यसका लागि नक्सा र डेटाबेस उपलब्ध गराउँछ, तर आश्रयको स्थान, क्षमता र खुला अवस्था बदलिन सक्छ। पानी नछिर्ने गरी राखिएका परिचयपत्र र अन्य कागजात, पिउने पानी, सुक्खा खाना, टर्च, पावर बैंकसहित चार्ज भएको फोन, आवश्यक औषधि तथा शिशु, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका सामग्री सजिलै लिन मिल्ने झोलामा राख्नुहोस्। बहुमूल्य सामान बाढीको स्तरभन्दा माथि राख्नुहोस्, छाना र डुङ्गा सुरक्षित गर्नुहोस् र पशुधनलाई समयमै जोगाउनुहोस्। बगेको बाढीको पानी पैदल वा सवारीसाधनमा पार गर्नु हुँदैन। भूकम्पमा झुक्ने, ओत लाग्ने र समातिरहने नियम अपनाउनुहोस्; त्यसपछि परकम्प र क्षतिग्रस्त ग्यास, बिजुली वा पानीका पाइपको जोखिम विचार गर्नुहोस्। चट्याङका बेला भवनभित्र सुरक्षित बस्नुहोस् र खुला पानी तथा एक्लो रूखबाट टाढा रहनुहोस्। परिस्थितिअनुसार जिल्ला, उपजिला, युनियन वा वार्ड समिति, जिल्ला आयुक्त, उपजिल्ला कार्यकारी अधिकारी, CPP, प्रहरी, अग्नि सेवा वा तटरक्षकले निकासीको आदेश वा सहयोग दिन्छन्। आश्रयहरू भूगोल र जोखिमअनुसार फरक रूपमा फैलिएका छन्। DDM का नक्सामा चक्रवात आश्रय, बाढी आश्रय र विपद् किल्लालगायत छुट्याइएका छन्। देशव्यापी समान आरक्षण प्रक्रिया, मानक शुल्क वा व्यक्तिको अनिवार्य दर्ताको प्रमाणित व्यवस्था छैन। लागू निर्देशनअनुसार निकासी र आश्रयका बेला महिला तथा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र विस्थापित घरपरिवारलाई विशेष संरक्षण र प्राथमिकता चाहिन्छ। यातायात र पहुँच स्थानीय रूपमा मिलाइन्छ र सबै ठाउँमा समान हुँदैन। तत्काल आपत्कालमा 999 निःशुल्क राष्ट्रिय आपत्कालीन नम्बर हो, जुन प्रहरी, अग्नि सेवा तथा नागरिक सुरक्षा, उद्धार र सूचनासहायताका लागि चौबीसै घण्टा उपलब्ध छ। DDM ले विपद् हेल्पलाइन 1090 र अग्नि सेवा तथा नागरिक सुरक्षाका लागि 16163 पनि सूचीबद्ध गरेको छ। सरकारी पोर्टलमा अग्नि सेवा तथा नागरिक सुरक्षाका लागि 102 पनि सूचीबद्ध छ; यस फरकका कारण हाल स्थानीय रूपमा पुष्टि भएको नम्बर प्रयोग गर्नुपर्छ। समुद्री र तटीय आपत्कालका लागि तटरक्षकलाई 16111 मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ। फोन गर्दा स्थान, जोखिम, फसेका वा घाइते मानिस र पहुँचको बाटो बताउनुहोस्। बाढी, आगो वा खोज क्षेत्रमा स्वतन्त्र रूपमा उद्धार गर्न खोज्दा थप मानिस जोखिममा पर्न सक्छन्। DDM र स्थानीय समितिहरूले सहायताको समन्वय गर्छन्। अग्नि सेवा तथा नागरिक सुरक्षाले आगो निभाउने र उद्धार गर्ने काम गर्छ; प्रहरीले सुरक्षा र यातायात व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ र तटरक्षकले समुद्री तथा तटीय काम सम्हाल्छ। बङ्गलादेश रेड क्रिसेन्ट सोसाइटी र CPP ले घटनाअनुसार निकासी, पानी, खाना, आश्रय, सरसफाइ र आधारभूत चिकित्सा हेरचाहमा सहयोग गर्छन्। सफा पिउने पानी, क्षतिग्रस्त आपत्कालीन इनारको मर्मत र क्षति, हानि तथा विशेष जोखिममा रहेका घरपरिवारको शीघ्र अभिलेख तत्काल प्रतिक्रियाका अङ्ग हुन्। सरकारी सहायता विपद् व्यवस्थापन तथा राहत मन्त्रालय, DDM, जिल्ला आयुक्त, जिल्ला राहत तथा पुनःस्थापना अधिकारी, परियोजना कार्यान्वयन अधिकारी र स्थानीय प्रशासनमार्फत वितरण हुन सक्छ। घटना र स्वीकृतिअनुसार खाद्य वा नगद सहायता, चामल, जस्तापाता, घर निर्माण अनुदान, कम्बल, सुक्खा खाना र बालबालिका वा पशुधनका लागि खाना उपलब्ध हुन सक्छ। खाद्य सहायता कार्यक्रम (VGF) ले प्रशासनिक आवश्यकताअनुसार खाना दिन सक्छ। काममा आधारित सहायता कार्यक्रम (KABIKHA) र पूर्वाधारमा आधारित सहायता कार्यक्रम (KABITA) ले निश्चित सहायतालाई काम वा पूर्वाधार परियोजनासँग जोड्छन्। पहुँच प्रभाव, क्षति र हानिको विवरण, स्थानीय सूची र उपलब्ध स्रोतमा निर्भर हुन्छ; नगद, आश्रय, क्षतिपूर्ति वा पुनर्निर्माणका लागि देशव्यापी स्वचालित हकको प्रमाणित व्यवस्था छैन। विपद् व्यवस्थापन तथा राहत मन्त्रालयको Citizen’s Charter ले संस्थागत अनुदानका लागि बढीमा १० कार्यदिन, राहत रकम वा चामल वितरण प्रक्रियाका लागि तीन कार्यदिन र काम वा पूर्वाधारमा आधारित कार्यक्रमका लागि सात कार्यदिन तोकेको छ। यी समयसीमा रकम विनियोजनका प्रक्रियागत लक्ष्य हुन्, हरेक घरपरिवारले सहायता पाउने ग्यारेन्टी होइनन्। पुनःस्थापना क्षति, हानि र आवश्यकताको मूल्याङ्कनबाट सुरु हुन्छ; त्यसपछि आपत्कालीन सहायता, मर्मत, पुनर्निर्माण र जीविकोपार्जन पुनःस्थापना हुन सक्छ। कार्यक्रमअनुसार घर, आपत्कालीन इनार, सडक, कल्भर्ट, पुल र संरक्षण संरचना मर्मत वा निर्माण गरिन सक्छन्। योजनामा लचिलो पुनर्निर्माण र विपद् तयारी समावेश गर्नुपर्छ। गति क्षतिको आकार, पहुँच, रकम विनियोजन र मौसममा निर्भर हुन्छ। विशेष जोखिममा रहेका समूहलाई मनोसामाजिक सहायता दिन सकिन्छ, तर यसले चिकित्सकीय उपचारतर्फको ध्यान सार्नु हुँदैन। उजुरी जिल्ला आयुक्त, उपजिल्ला कार्यकारी अधिकारी, सरकारी नम्बर 333 वा आधिकारिक गुनासो व्यवस्थापन प्रणालीमार्फत दिन सकिन्छ। चेतावनी र सहायता अवरुद्ध नगर्नुहोस्, आफ्नो स्थानबारे सही जानकारी दिनुहोस् र उद्धार तथा वितरणका लागि बाटो खुला राख्नुहोस्।