বাংলাদেশত নিয়োগকৰ্তা

বাংলাদেশত নিয়োগকৰ্তাৰ দায়িত্ব মূলতঃ বাংলাদেশৰ মূল শ্ৰম আইন (Bangladesh Labour Act 2006), 2013 আৰু 2018 চনৰ সংশোধনী, Labour (Amendment) Ordinance 2025, Labour Act 2026, আৰু Bangladesh Labour Rules 2015 তথা 2022 চনৰ সংশোধনীৰ ওপৰত আধাৰিত। Ministry of Labour and Employment-এ শ্ৰম নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে। কাৰখানা আৰু প্ৰতিষ্ঠান পৰিদৰ্শন কৰ্তৃপক্ষ (Department of Inspection for Factories and Establishments (DIFE))ৰ দায়িত্বৰ ভিতৰত পঞ্জীয়ন আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ, পৰিদৰ্শন, ভৱন আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ নক্সা অনুমোদন, চাকৰি-বিধিৰ অনুমোদন, পেছাগত সুৰক্ষা, দুৰ্ঘটনাৰ তদন্ত, অভিযোগ আৰু বলৱৎকৰণ আদি আছে। DIFE-এ জিলা কাৰ্যালয়ৰ জৰিয়তে কাম কৰে; ব্যক্তিগত প্ৰদেশৰ বাবে পৃথক শ্ৰম আইন নিৰ্ধাৰিত নহয়। শ্ৰম-সম্পৰ্ক কৰ্তৃপক্ষ (Department of Labour)-ৰ দায়িত্ব ট্ৰেড ইউনিয়ন পঞ্জীয়ন, সামূহিক দৰ-দাম, মীমাংসা আৰু ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক। খণ্ডভিত্তিক মজুৰি-নিৰ্ধাৰক সংস্থা (Minimum Wage Board)-এ খণ্ডভিত্তিক জাননীৰ জৰিয়তে ন্যূনতম মজুৰি নিৰ্ধাৰণ কৰে; সেয়ে সকলো নিয়োগকৰ্তাৰ বাবে একক ন্যূনতম মজুৰি নাই। নিয়োগকৰ্তাই নিযুক্তি-পত্ৰ, পৰিচয়-পত্ৰ, চাকৰিৰ ৰেকৰ্ড, আৰু মজুৰি, কৰ্মসময় তথা ছুটিৰ পঞ্জী ৰাখিব লাগে; নিৰ্ধাৰিত জাননী প্ৰদৰ্শন কৰিব লাগে। ঠিকাদাৰৰ কৰ্মচাৰীৰ ক্ষেত্ৰতো শ্ৰমৰ নিয়ম প্ৰযোজ্য। ঠিকাদাৰে মজুৰি নিদিলে মূল নিয়োগকৰ্তাৰ ওপৰত সেই মজুৰিৰ দায় আহিব পাৰে। শিশুশ্ৰম নিষিদ্ধ; কিশোৰৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ নিষেধাজ্ঞা আছে। মাতৃত্বৰ সুৰক্ষা, উৎসৱৰ ছুটি, বৈষম্যৰ নিষেধাজ্ঞা আৰু হয়ৰানি তথা হিংসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰযোজ্য শ্ৰম আইনে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মজুৰিৰ সময়সীমা এমাহতকৈ দীঘল হ’ব নোৱাৰে; ইয়াৰ অন্ত পৰাৰ পাছত সাত কৰ্মদিনৰ ভিতৰত পৰিশোধ কৰিব লাগে। প্ৰাপ্তবয়স্কই সাধাৰণতে দিনত আঠ ঘণ্টা আৰু সপ্তাহত 48 ঘণ্টাতকৈ অধিক কাম কৰিব নোৱাৰে; অতিৰিক্ত কামসহ আইনগত সীমা সপ্তাহত 60 ঘণ্টা আৰু বছৰত গড়ে সপ্তাহত 56 ঘণ্টা। অতিৰিক্ত কামৰ মজুৰি দুগুণ মৌলিক মজুৰিৰ সৈতে আইনে সামৰি লোৱা ভাট্টা যোগ কৰি দিব লাগে। প্ৰযোজ্য নিয়মে অনুমতি দিলে ইলেক্ট্ৰনিকভাৱে মজুৰি দিব পাৰি। জিৰণিৰ বিৰতি, খোৱা পানী, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ ব্যৱস্থা, প্ৰাথমিক চিকিৎসা, নিৰাপদে বাহিৰলৈ ওলোৱাৰ পথ, অগ্নি-সুৰক্ষা আৰু সুৰক্ষা-নিৰ্দেশনা সুৰক্ষামূলক দায়িত্বৰ অংশ। 25 জনতকৈ অধিক কৰ্মচাৰী থাকিলে সুৰক্ষা পঞ্জী আৰু সুৰক্ষা তথ্যফলক লাগে; 50 জনৰ পৰা কৰ্মস্থলী সুৰক্ষা সমিতি (Safety Committee); 100 জনৰ পৰা কেণ্টিন; আৰু 25 জনৰ পৰা আহাৰ গ্ৰহণৰ কোঠা লাগে। 50 জন কৰ্মচাৰীৰ পৰা কৰ্মী-নিয়োগকৰ্তা অংশগ্ৰহণ সংস্থা (Participation Committee) লাগিব; কৰ্মচাৰী পক্ষৰ প্ৰতিনিধিত্ব নিয়োগকৰ্তা পক্ষতকৈ কম শক্তিশালী হ’ব নোৱাৰে। Department of Labour-ত ট্ৰেড ইউনিয়ন পঞ্জীয়ন হয়। বৰ্তমানৰ নিয়ম অনুসৰি প্ৰতিষ্ঠানৰ আকাৰভেদে সদস্যৰ সীমা বেলেগ: 20–300 কৰ্মচাৰীৰ বাবে 20 জন, 301–500-ৰ বাবে 40 জন, 501–1,500-ৰ বাবে 100 জন, 1,501–3,000-ৰ বাবে 300 জন, আৰু কমেও 3,001 জনৰ বাবে 400 জন। ইউনিয়নবিৰোধী বৈষম্য, নিয়োগকৰ্তাৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা ইউনিয়ন, ক’লা তালিকাভুক্ত কৰা আৰু প্ৰতিশোধমূলক ব্যৱস্থা নিষিদ্ধ। ট্ৰেড ইউনিয়নৰ পুঁজি দিবলৈ মজুৰিৰ পৰা কৰ্তন কৰিবলৈ কৰ্মচাৰীৰ লিখিত সন্মতি লাগে। পৰিচালনা, প্ৰশাসন আৰু তদাৰকীৰ কৰ্মচাৰীৰ সংস্থা, লগতে কিছুমান ডিজিটেল, স্বনিয়োজিত, দৈনিক আৰু নিৰ্দিষ্ট-ম্যাদী কামৰ ৰূপো বৰ্তমানৰ নিয়মৰ বিস্তৃত সুৰক্ষাৰ ভিতৰত পৰে। Section 33-ৰ অধীনত ব্যক্তিগত অভিযোগ সাধাৰণতে 30 দিনৰ ভিতৰত নিয়োগকৰ্তাক লিখিতভাৱে দিব লাগে। আভ্যন্তৰীণ সিদ্ধান্তৰ পাছত বিশেষ শ্ৰম আদালত (Labour Court)-লৈ যাব পাৰি। Department of Labour-ৰ জৰিয়তে সামূহিক শ্ৰম-বিবাদৰ মীমাংসা কৰিব পাৰি বা নিৰ্ধাৰিত মধ্যস্থতালৈ পঠিয়াব পাৰি; তাৰ পাছত Labour Court আৰু Labour Appellate Tribunal বিবেচনা কৰিব পাৰি। DIFE-এ বিনামূলীয়া 16357 নম্বৰ আৰু অনলাইন শ্ৰম প্ৰশাসন ব্যৱস্থা (LIMA)ৰ জৰিয়তে অভিযোগ গ্ৰহণ কৰে। নিয়োগকৰ্তাই প্ৰমাণ সংৰক্ষণ কৰিব লাগে, আইনত প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিনিধিক জড়িত কৰিব লাগে, আৰু যিকোনো প্ৰতিশোধৰ পৰা বিৰত থাকিব লাগে। কমেও এবছৰ ধাৰাবাহিক চাকৰিৰ পাছত কৰ্মচাৰী অপ্ৰয়োজনীয় হোৱাৰ বাবে চাকৰি শেষ কৰিবলৈ সাধাৰণতে লিখিত কাৰণ আৰু এমাহৰ জাননী বা জাননীৰ সলনি ধন লাগে। প্ৰতিলিপি DIFE বা দায়িত্বশীল পৰিদৰ্শকলৈ আৰু, থাকিলে, সামূহিক কৰ্মচাৰী প্ৰতিনিধিলৈ পঠিয়াব লাগে। অন্যথা সহমত নাথাকিলে, শেষত অহা কৰ্মীক আগতে বাদ দিয়াৰ (last in, first out) নিয়ম প্ৰযোজ্য। এবছৰৰ ভিতৰত কৰ্মীক পুনৰ নিয়োগ কৰিলে, অতিৰিক্ত কৰ্মী ঘোষিত লোকক অগ্ৰাধিকাৰ থাকে। কৰ্মক্ষমতাৰ অক্ষমতা বা অসুস্থতা প্ৰমাণিত হ’লে পৃথক ক্ষতিপূৰণ বা চাকৰি শেষৰ ধন প্ৰযোজ্য। অসদাচৰণৰ বাবে চাকৰিচ্যুত কৰিবলৈ আইনত নিৰ্ধাৰিত প্ৰক্ৰিয়া মানিব লাগে; স্থায়ী কৰ্মীয়ে সাধাৰণতে 60 দিনৰ লিখিত জাননী দিয়ে। চাকৰি শেষত 30 কৰ্মদিনৰ ভিতৰত চাকৰি-প্ৰমাণপত্ৰ আৰু চূড়ান্ত পৰিশোধ দিব লাগে। ঠিকাদাৰী সংস্থাৰ নিজা পঞ্জীয়ন আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ লাগে। EPZ-ত Bangladesh EPZ Labour Act 2019 আৰু Rules 2022 প্ৰযোজ্য; তাত EPZ কৰ্তৃপক্ষ (BEPZA)-ই শ্ৰম-সম্পৰ্কীয় বিষয় পৰিচালনা কৰে। স্থায়ী কৰ্মচাৰীৰ কমেও 20 শতাংশৰ আবেদনৰ পাছত কৰ্মী কল্যাণ সংস্থা (Workers’ Welfare Association) গঠন কৰিব পাৰি; দায়িত্বশীল কৰ্তৃপক্ষ হ’ল BEPZA-ৰ Executive Director (Labour and Industrial Relations)। মজুৰি, অতিৰিক্ত কাম, ছুটি, আইনগত ক্ষতিপূৰণ, সুৰক্ষা আৰু কল্যাণৰ সুবিধা, অনুজ্ঞাপত্ৰ আৰু সম্ভাৱ্য фондৰ খৰচ উদ্যোগ, কৰ্মচাৰীৰ সংখ্যা, প্ৰতিষ্ঠानৰ শ্ৰেণী, জিলা আৰু EPZ-ৰ অৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। DIFE-ৰ পৰিদৰ্শনত কৰ্ম-চৰ্ত, মজুৰি, কৰ্মসময়, ছুটি, কল্যাণ, পেছাগত সুৰক্ষা, শিশুশ্ৰম আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম আদি সামৰি লোৱা হয়; সৰু আৰু অনানুষ্ঠানিক ব্যৱসায়ত ব্যৱহাৰিক বলৱৎকৰণ অসমান।