बंगलादेशमा रोजगारी

बंगलादेशमा मानिसहरूले सिधै आवेदन दिएर, व्यक्तिगत सम्पर्क, स्थानीय वा निजी रोजगारी प्लेटफर्म र एजेन्सीमार्फत काम खोज्छन्। सरकारी रिक्त पद Smart Job, Bangladesh Public Service Commission वा छुट्टाछुट्टै सरकारी आवेदन पोर्टलमा प्रकाशित हुन सक्छन्; हरेकको सूचना र अन्तिम मिति आफ्नै हुन्छ। विदेशमा रोजगारीका लागि Bangladesh Manpower, Employment and Training, सरकारी स्वामित्वको Bangladesh Overseas Employment and Services Limited वा BMET को RAIMS मा दर्ता र इजाजत जाँच्न सकिने भर्ती एजेन्सी प्रयोग गरिन्छ; वैदेशिक श्रम र भिसाका नियम घरेलु रोजगारीका नियमभन्दा अलग छन्। Bangladesh Labour Act, 2006, जसमा 2026 को संशोधनसमेत समावेश छ, र Bangladesh Labour Rules, 2015 तथा पछिल्ला संशोधनले मुख्य राष्ट्रिय व्यवस्था दिन्छन्। सरकारी कार्यालय र संवैधानिक सेवामा छुट्टै सेवा नियम लागू हुन सक्छन्; तलब पाउने कामदार नभएका केही पारिवारिक व्यवसाय र क्षेत्रविशेषका वर्ग केही प्रावधानबाट बाहिर पर्न सक्छन्। 2026 को सुधारले घरेलु कामदार र नाविकजस्ता केही कानुनी वर्ग विस्तार गरेको छ र ट्रेड युनियनको योग्यतासम्बन्धी केही अंश परिवर्तन गरेको छ। त्यसैले लागू प्रावधान र हालका नियम जाँच्नुपर्छ। नियोक्ताले niyogpotro अर्थात् नियुक्तिपत्रबिना कामदार राख्न पाउँदैन। नियोक्ताले फोटोसहितको परिचयपत्र दिन्छ र आफ्नै खर्चमा सेवा पुस्तिका राख्छ। कानुनले प्रशिक्षार्थी, प्रतिस्थापन कामदार, अस्थायी, आकस्मिक, प्रशिक्षु, स्थायी र मौसमी कामदारजस्ता वर्ग चिन्छ। परीक्षण अवधि लिपिकीय काममा सामान्यतया छ महिना र अन्य काममा तीन महिना हुन्छ; नियमले अनुमति दिए दक्ष कामदारको परीक्षण अवधि थप तीन महिना हुन सक्छ। लागू अवधि सकिएपछि नियोक्ताले स्थायी नियुक्ति पुष्टि नगरे पनि सम्बन्धित नियमअनुसार कामदार स्थायी हुन सक्छ। तलब अवधि एक महिनाभन्दा बढी हुन पाउँदैन र अवधि सकिएपछि सामान्यतया सात कार्यदिनभित्र तलब दिनुपर्छ। नगद, चेक, बैंक स्थानान्तरण वा विद्युतीय कोष स्थानान्तरणबाट भुक्तानी गर्न सकिन्छ। कानुनले अनुमति दिएका कटौती मात्र नियोक्ताले गर्न पाउँछ। बंगलादेशमा सबै रोजगारीका लागि एउटै राष्ट्रिय न्यूनतम तलब छैन; Minimum Wage Board ले क्षेत्रअनुसार दर तोक्छ। सम्बन्धित क्षेत्रको आदेश र प्रतिष्ठानमा लागू दर जाँच्नुपर्छ। कानुनी व्यवस्थाअनुसार बोर्डले तीन वर्षजस्ता अन्तरालमा न्यूनतम तलब पुनरावलोकन गर्छ। सामान्य काम गर्ने समय दिनको आठ घण्टा र हप्ताको ४८ घण्टामा सीमित हुन्छ। कानुनी व्यवस्थाभित्र एक हप्तामा जम्मा ६० घण्टासम्म पुग्न सकिन्छ र वर्षभरि औसत हप्ताको ५६ घण्टाभन्दा बढी हुन पाउँदैन। अतिरिक्त कामको पारिश्रमिक सामान्यतया साधारण ज्यालाको दोब्बर हुन्छ। साप्ताहिक र चाडपर्व बिदा कानुनी नियमअनुसार लागू हुन्छन्; कामको दैनिक फैलावटमा पनि सीमा छन्। उल्लेखित नियमअनुसार महिलाले आफ्नो सहमतिमा मात्र 22:00 देखि 06:00 बीच काम गर्न सक्छिन्। सामान्य तलबसहितका बिदामा वर्षमा बढीमा १० दिन आकस्मिक बिदा, १४ दिन बिरामी बिदा र १३ दिन चाडपर्व बिदा पर्छन्; कमाएको बिदा क्षेत्र र सेवाअवधिमा निर्भर गर्छ। कम्तीमा छ महिना सेवा गरेको कामदारलाई मातृत्व बिदा र सुविधा सामान्यतया १२० दिनका लागि, प्रायः बच्चा जन्मनुअघि ६० र पछि ६० दिन, олгоно. सुविधा औसत ज्यालामा आधारित бөгөөд भुक्तानी तथा कागजी सर्त पालना गर्नुपर्छ। दुई वा बढी जीवित सन्तान भएका अवस्थामा प्रतिबन्ध लाग्न सक्छ; संरक्षित मातृत्व अवधिमा पर्याप्त कारणबिना सेवाबाट हटाउन नपाउने सुरक्षा पनि कानुनमा छ। व्यावसायिक सुरक्षा, कल्याण, दुर्घटना प्रतिवेदन र क्षतिपूर्तिसम्बन्धी कर्तव्य नियोक्ताका हुन्छन्। लागू नियमले मागेअनुसार कामदारलाई सुरक्षित कार्यस्थल, उपयुक्त सुरक्षात्मक सामग्री, सुरक्षा तालिम र चिकित्सा सहयोगको पहुँच हुनुपर्छ। कार्यस्थलको चोटपटकमा तथ्यअनुसार नियोक्ता, Department of Inspection for Factories and Establishments वा Labour Court संलग्न हुन सक्छन्। Central Fund, कामसम्बन्धी चोटपटक र कल्याण भुक्तानी निश्चित ढाकिएका वर्ग तथा योजनामा मात्र लागू हुन्छन्; सबै काममा स्वतः लागू हुँदैनन्। कामदारले ट्रेड युनियन बनाउन वा त्यसमा जोडिन सक्छन्; युनियनविरोधी विभेद र अनुचित श्रम अभ्यास निषेधित छन्। Department of Labour ले अनलाइन प्रक्रियासमेत प्रयोग गरेर ट्रेड युनियन दर्ता गर्छ। योग्यता, सामूहिक सौदाबाजी र सामूहिक सम्झौता भने प्रतिष्ठान र क्षेत्रमा निर्भर गर्छन्। निर्यात प्रशोधन क्षेत्रहरूमा Bangladesh EPZ Labour Act, 2019 र EPZ Labour Rules, 2022 लागू हुन्छन्। त्यहाँ Bangladesh Export Processing Zones Authority ले व्यवस्था हेर्छ र सामान्य ट्रेड युनियनको सट्टा Workers' Welfare Association हुन सक्छ। लागू ऐनअनुसार यसको आवेदन सीमा सामान्यतया स्थायी कामदारको २०% हो। EPZ तलब र सुविधाका छुट्टै नियम छन्, जसमा 2023 को न्यूनतम तलब संरचना र 2025 मा राजपत्रमा प्रकाशित 10% वार्षिक वृद्धि पर्छ। रोजगारी राजीनामा, नियोक्ताबाट सेवाअन्त्य, अवकाश वा अन्य कानुनी प्रक्रियाबाट अन्त्य हुन सक्छ। स्थायी कामदारका लागि नियोक्ताले सामान्यतया मासिक तलब पाउने काममा १२० दिन र अन्य अवस्थामा ६० दिनको सूचना दिनुपर्छ; अस्थायी कामदारका लागि मासिक तलब पाउने अवस्थामा सामान्यतया ३० दिन र अन्य अवस्थामा १४ दिनको सूचना लाग्छ। सूचनाको सट्टा रकम दिन सकिने अवस्था हुन सक्छ। स्थायी कामदारलाई सेवाबाट हटाउँदा सामान्यतया पूरा भएको प्रत्येक वर्षका लागि ३० दिनको ज्याला वा लागू भए अझ बढी उपदान दिनुपर्छ। स्थायी कामदारले राजीनामा दिँदा सामान्यतया ६० दिनको सूचना दिन्छ; अस्थायी कामदारले तलब व्यवस्थाअनुसार ३० वा १४ दिन दिन्छ। सामान्य अवकाश उमेर ६० वर्ष हो र नियोक्ताले सेवा पुस्तिका फिर्ता गर्नुपर्छ। रोजगारी अन्त्य भएपछि अन्तिम तलब र अन्य बाँकी रकम सामान्यतया ३० कार्यदिनभित्र तिर्नुपर्छ। Department of Inspection for Factories and Establishments ले निरीक्षण, व्यावसायिक सुरक्षा तथा स्वास्थ्यका विषय र आफ्नो LIMA अनलाइन उजुरी प्रणालीमार्फत उजुरी हेर्छ। कामदार सहायता नम्बर 16357 हो। कामदारले रोजगारी चलिरहेको बेला वा अन्त्य भएपछि दफा 124A अन्तर्गत कानुनी बाँकी रकम वा मिलापत्र माग्न सक्छ। उजुरी दर्ता वा अनुसन्धान माग्न शुल्क लाग्दैन। बेनामे उजुरी स्वीकार हुन सक्छ, तर व्यक्तिको तलब फिर्ता लिन सामान्यतया पहिचान खुलाउनुपर्छ। LIMA ले नतिरेको तलब, बर्खास्ती, काम गर्ने समय, बिदा, सुरक्षा, मातृत्व, उत्पीडन र बालश्रमजस्ता विषय समेट्छ। Labour Court र त्यसपछि Labour Appeal Tribunal जान सकिने हुन सक्छ; समयसीमा दाबीको प्रकारअनुसार फरक पर्छ। नियुक्तिपत्र, परिचयपत्र, सेवा पुस्तिकाको विवरण, तलब अभिलेख, हाजिरी प्रमाण, सूचना र भुक्तानीका अभिलेख राख्नु विशेष उपयोगी हुन्छ, किनकि धेरै कामदारसँग पूरा लिखित अभिलेख हुँदैन।