बङ्गलादेशमा परिवार

बङ्गलादेशमा पारिवारिक सम्बन्धमा औपचारिक र अनौपचारिक सँगै बस्ने तथा आपसी सहयोगका रूप पर्छन्। विवाह, सम्बन्धविच्छेद, भरणपोषण र संरक्षकत्वमा विभिन्न व्यक्तिगत कानुन आंशिक रूपमा लागू हुन्छन्। अविवाहित सँगै बसाइ वा सामान्य नागरिक साझेदारीको सामान्य दर्ता प्रणाली पहिचान गरिएको छैन। मुस्लिम विवाह दर्ता गर्नुपर्छ। जिम्मेवार अधिकारी सामान्यतया निकाह रजिस्ट्रार हुन्छन्; विवाह समारोह अरू कसैले गराएमा बेहुलाले सामान्यतया ३० दिनभित्र जानकारी दिनुपर्छ। हिन्दु, इसाई र अन्तरधार्मिक विवाह फरक कानुनी ढाँचाअन्तर्गत पर्छन्। Civil Registration and Vital Statistics (CRVS) पोर्टलले विवाह र सम्बन्धविच्छेद दर्तामा सहयोग गर्छ; शुल्क र प्रक्रिया समय रजिस्ट्रार, कानुन र स्थानीय प्रक्रियामा निर्भर हुन्छ। बालविवाह नियन्त्रण ऐन २०१७ ले यस प्रयोजनका लागि २१ वर्षमुनिका पुरुष र १८ वर्षमुनिका महिलालाई नाबालिग मान्छ। राष्ट्रिय, जिल्ला, उपजिल्ला र युनियन समितिका साथै उपजिल्ला कार्यकारी अधिकारी (Upazila Nirbahi Officer), कार्यकारी मजिस्ट्रेट र जिम्मेवार महिला मामिला कार्यालयलगायत निकायले बालविवाह आसन्न हुँदा हस्तक्षेप गर्न सक्छन्। धारा १९ को विशेष व्यवस्था अपवाद हो र यसका लागि अदालतको आदेश तथा अभिभावक वा संरक्षकको सहमति दुवै चाहिन्छ। जन्म दर्ता अनिवार्य छ र जन्म दर्ता सूचना प्रणाली (BDRIS) तथा जिम्मेवार स्थानीय रजिस्ट्रारमार्फत गरिन्छ। जन्मस्थान वा स्थायी ठेगाना आवेदनका लागि सान्दर्भिक हुन सक्छ। जन्म प्रमाणपत्र विद्यालय, रोजगारी, राहदानी र राष्ट्रिय परिचयपत्र (NID) लगायत प्रयोजनमा प्रयोग हुन्छ; आधिकारिक सेवासम्बन्धी विवरणमा प्रक्रियाअनुसार बढीमा ६० कार्यदिन भनिएको छ। मृत्यु दर्ता प्रायः अघिल्लो जन्म अभिलेखसँग जोडिन्छ र त्यसपछि सहयोग तथा हेरचाहको हक स्पष्ट गर्न मद्दत गर्छ। गर्भावस्था, सुत्केरी र परिवार नियोजनका सेवा सामुदायिक वा स्याटेलाइट क्लिनिक, युनियन स्वास्थ्य तथा परिवार कल्याण केन्द्र, उपजिल्ला स्वास्थ्य परिसर, आमा तथा बाल कल्याण केन्द्र र अस्पतालमा उपलब्ध छन्। सेवामा गर्भावस्थापूर्व हेरचाह, सुरक्षित प्रसूति, प्रसवपछिको हेरचाह, खोप तथा बन्ध्याकरण, नन-स्केल्पेल भ्यासेक्टोमी (NSV), IUD, इम्प्लान्ट, सुई, चक्की र कन्डमजस्ता विधि पर्छन्। सुविधा अनुसार सेवा निःशुल्क वा सरकारी मूल्यमा हुन्छ; 16767 हटलाइनले जानकारी दिन्छ। भरणपोषण पति/पत्नी, छोराछोरी र केही अवस्थामा अभिभावकसँग सम्बन्धित हुन्छ। मुस्लिम परिवार कानुन अध्यादेशको धारा ९ अनुसार पर्याप्त भरणपोषण नपाए पत्नीले अध्यक्ष वा मध्यस्थता परिषद्समक्ष जान सक्छिन्। परिवार अदालत ऐन २०२३ ले विवाह अन्त्य, दाम्पत्य अधिकार पुनःस्थापना, दहेज (দেনমোহর), भरणपोषण, संरक्षकत्व र बालकको जिम्मा लगायत समेट्छ। अभिभावक भरणपोषण ऐन २०१३ र नियम २०२३ अनुसार सक्षम छोरा-छोरीले अभिभावकलाई खाना, लुगा, चिकित्सा, आवास र व्यक्तिगत साथ दिनुपर्ने दायित्व हुन्छ। एकरूप दर वा तालिका छैन। सरकारी कानुनी सहायता 16430 मा उपलब्ध छ। बालबालिका ऐन २०१३ ले पर्याप्त हेरचाह नपाएका, कानुनी संरक्षक नभएका, अपाङ्गता भएका, सडकमा बस्ने वा दुर्व्यवहार तथा शोषणको जोखिममा रहेका बालबालिकालगायतलाई समेट्छ। बाल कल्याण बोर्ड र प्रोबेसन अधिकारीले बालबालिका ऐन २०१३ अन्तर्गत बालहितमा केन्द्रित हेरचाह मूल्याङ्कन गर्छन्। सामाजिक सेवा विभागले Shishu Paribar, संरक्षण आश्रय र पुनर्स्थापनालगायत सेवा दिन्छ। छुट्टै सामान्य धर्मपुत्र/धर्मपुत्री प्रक्रिया पहिचान गरिएको छैन; विशेष गरी मुस्लिम परिवारका लागि संरक्षकत्व र वैकल्पिक हेरचाह अभिभावक तथा संरक्षक ऐन १८९० अन्तर्गत नियन्त्रित र कानुनी तथा धार्मिक रूपमा संवेदनशील हुन सक्छ। घरेलु हिंसा (रोकथाम तथा संरक्षण) ऐन २०१० अनुसार घरेलु हिंसामा साझा घरपरिवारभित्रको शारीरिक, मनोवैज्ञानिक, यौन र आर्थिक हिंसा पर्छ। अदालतले अन्तरिम संरक्षण, बसोबास, क्षतिपूर्ति, बालकको जिम्मा र सुरक्षित जिम्मा आदेशलगायत दिन सक्छ। प्रहरीले कानुनी, चिकित्सा र प्रशासनिक सहायताबारे जानकारी दिनुपर्छ। तत्काल जोखिममा 999 मा फोन गर्नुहोस्; महिला तथा बालबालिका हिंसा (VAWC) हटलाइन 109 मा उपलब्ध छ र केही सेवाप्रदायकले 10921 पनि उल्लेख गर्छन्। बाल हेल्पलाइन 1098 चौबीसै घण्टा चल्छ र हिंसा, मानव बेचबिखन तथा आसन्न बालविवाहमा सिफारिस सेवा दिन्छ। अनौपचारिक मध्यस्थता (সালিশ) ले विवाद सम्बोधन गर्न सक्छ, तर लागू गर्न सकिने अदालत वा दर्ता निर्णयको विकल्प होइन। जेष्ठ, विधवा वा अपाङ्गता भएका आफन्तका लागि दर्ता र छनोटमा आधारित सामाजिक लाभ उपलब्ध छन्। आर्थिक वर्ष २०२५/२६ का लागि वृद्ध भत्ता र विधवा वा परित्यक्ता महिला भत्तामा महिनाको ६५० टाका तथा अपाङ्गता भत्तामा ९०० टाका अनुमानित रकम उल्लेख छ। लाभ सामान्यतया सुनिश्चित हुँदैन; छनोट, दर्ता र मोबाइल वित्तीय सेवा वा एजेन्ट बैंकिङमार्फत भुक्तानी कार्यक्रम तथा बसोबास स्थानमा निर्भर हुन्छ। Family Card कार्यक्रम परीक्षण वा विकास चरणमा छ, त्यसैले देशभर उपलब्ध छ भनेर नमान्नुहोस्। कामकाजी आमाका लागि महिला मामिला विभागका केन्द्रले करिब छ महिनादेखि छ वर्षसम्मका बालबालिकाको हेरचाह दिन्छन्; शुल्क, समय र प्रतीक्षा सूची केन्द्रअनुसार फरक हुन्छ।