બાંગ્લાદેશમાં ઇતિહાસ

જાણીતા પ્રારંભિક વિકાસ ડેલ્ટાના નદીપ્રદેશમાં થયા, જ્યાં વસવાટ, ખેતી અને આંતરિક તથા દરિયાઈ વેપારને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ હતી. ઈ.સ.પૂર્વે ચોથી સદી પહેલાંના સમયગાળાના પુરાવા ખંડિત છે. આજના નરસિંગદીમાં આવેલું વારી-બટેશ્વર ઈ.સ.પૂર્વે ત્રીજી અને ચોથી સદી દરમિયાન વેપાર તથા કિલ્લેબંધી ધરાવતું પ્રારંભિક કેન્દ્ર હતું. પંચ-ચિહ્નિત સિક્કા, મણકા અને લોખંડની વસ્તુઓ આર્થિક સંપર્કોનો પુરાવો આપે છે. ઐતિહાસિક પુંડ્રનગર, મહાસ્થાનગઢ પણ આશરે ઈ.સ.પૂર્વે ચોથીથી ત્રીજી સદીનું કિલ્લેબંધીવાળું કેન્દ્ર હતું. વંગ, પુંડ્ર, સમતટ, ગૌડ અને રાઢ જેવા પ્રાચીન પ્રાદેશિક નામો દર્શાવે છે કે બંગાળની રાજકીય વ્યવસ્થા કાયમ એકસમાન નહોતી. મૌર્ય અને ગુપ્ત પ્રભાવ, તેમજ સાતમી સદીમાં શશાંકનું શાસન, વ્યક્તિગત પ્રદેશોની બહાર વિસ્તરેલા પ્રારંભિક વિકાસોમાં સામેલ હતાં. આઠમી સદીમાં ગોપાલે પાલ શાસનની સ્થાપના કરી, જે આશરે ચાર સદીઓ ચાલ્યું. ધર્મપાલ અને દેવપાલના સમયમાં બૌદ્ધ રાજકીય અને જ્ઞાનનું નેટવર્ક વિકસ્યું. પહાડપુરનું સોમપુર મહાવિહાર, જે આશરે આઠમીથી બારમી સદી દરમિયાન અસ્તિત્વમાં હતું, શિક્ષણનું મહત્વનું કેન્દ્ર હતું. મૈનામતી-લાલમાઈનાં બૌદ્ધ સ્થળો અને શિલાલેખો, ટેરાકોટાની વસ્તુઓ તથા સિક્કાઓના અવશેષો આ સમયગાળાની સમજ વધારે છે. અગિયારમીથી તેરમી સદીના સેન શાસને બ્રાહ્મણવાદી દરબારી વ્યવસ્થાને મજબૂત કરી અને વિજયસેન તથા લક્ષ્મણસેનના સમયમાં બંગાળનું વ્યાપક રાજકીય એકીકરણ કર્યું. બૌદ્ધ દરબારી આશ્રયનો ઘટાડો અને પછીના ધાર્મિક ફેરફારોનું કારણ એક જ બાબતમાં સમાવી શકાય તેમ નથી. બખ્તિયાર ખલજીએ આશરે 1204માં નદિયા અને ગૌડ પર વિજય મેળવ્યો. ત્યારબાદ બંગાળમાં તેરમીથી સોળમી સદી સુધી સલ્તનતો રહી. વહીવટની ભાષા ફારસી હતી. ઇસ્લામનો ફેલાવો શાસન, વેપાર, સૂફી નેટવર્ક, નવા વસવાટ અને સ્થાનિક ધર્મપરિવર્તન સહિતના અનેક પરસ્પર જોડાયેલા વિકાસોનું પરિણામ હતો. પંદરમી સદીમાં ખાન જહાનના સમયમાં બાગેરહાટ—ઐતિહાસિક ખલીફાતાબાદ—મસ્જિદો અને શહેરી સંકુલથી ઘડાયું. 1576માં મુઘલ શાસને બંગાળને બંગાળ સુબા તરીકે સામેલ કર્યું. 1610માં ઇસ્લામ ખાને રાજધાની ઢાકા ખસેડી; તે વેપાર, કાપડ, નદી પરિવહન અને કૃષિ વિસ્તરણનું મહત્વનું પ્રાંતીય કેન્દ્ર બન્યું. અઢારમી સદીમાં નવાબોનું શાસન હતું અને યુરોપીય વેપારી કંપનીઓનો પ્રભાવ વધતો ગયો. 1757માં પ્લાસી ખાતે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની જીતથી તેનું વર્ચસ્વ શરૂ થયું. 1765માં દીવાની સોંપાતા મહેસૂલ અને વહીવટ પર કંપનીનું નિયંત્રણ મજબૂત થયું. 1793ની કાયમી બંદોબસ્ત વ્યવસ્થાએ જમીનદારી પ્રથા (Zamindari-System) દ્વારા માલિકી, મહેસૂલની માંગ અને કૃષિ સંબંધોમાં ફેરફાર કર્યો. કંપનીના આ શાસનને સીધા બ્રિટિશ રાજાશાહી શાસન સમાન ગણવું નહીં. બ્રિટિશ રાજ 1858માં શરૂ થયું અને તેણે વધુ સામાજિક, આર્થિક, કૃષિ તથા રાજકીય પુનર્રચના કરી. 1905ના બંગાળ વિભાજનથી ઢાકા રાજધાની ધરાવતું પૂર્વ બંગાળ અને આસામનું વહીવટી એકમ બન્યું. સ્વદેશી આંદોલન અને વિરોધને પગલે 1911માં વિભાજન રદ થયું. અખિલ ભારતીય મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના 1906માં ઢાકામાં થઈ. સામુદાયિક રાજકીય સંઘર્ષો, અલગ મતદારમંડળો અને 1947માં બ્રિટિશ ભારતના વિભાજને પૂર્વ બંગાળ અને પછી પૂર્વ પાકિસ્તાનના ઉદયને ઘડ્યો. રેડક્લિફ રેખાને કારણે સ્થળાંતર, વિસ્થાપન, હિંસા તથા લાંબા ગાળાની સરહદી અને એન્ક્લેવ સંબંધિત અસરો ઊભી થઈ. પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં ભાષાના પ્રશ્ને કેન્દ્રીય રાજકીય સંગઠનને વેગ આપ્યો. 21 ફેબ્રુઆરી 1952ના રોજ પોલીસે ભાષા આંદોલનના પ્રદર્શનકારીઓ પર ગોળીબાર કર્યો. 1956માં બાંગ્લા ઉર્દૂની સાથે રાજ્યભાષા બની. 1954માં યુનાઇટેડ ફ્રન્ટની ચૂંટણી જીત અને ત્યારબાદ કેન્દ્ર સરકારે તેની સરકાર બરતરફ કરતાં સંઘર્ષ વધ્યો. 1958થી લશ્કરી શાસન, 1966ના છ મુદ્દા અને 1969ના જનઉત્થાનથી ખુલ્લી કટોકટી સર્જાઈ. 1970ની ચૂંટણીમાં પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં અવામી લીગે બહુમતી મેળવી, પરંતુ સત્તા હસ્તાંતરણનો ઇનકાર થયો અથવા તે મુલતવી રાખવામાં આવ્યું. 7 માર્ચ 1971ના રોજ શેખ મુજીબુર રહેમાને નિર્ણાયક ભાષણ આપ્યું. 25 માર્ચે સેનાએ ઓપરેશન સર્ચલાઇટ શરૂ કર્યું અને વસ્તી સામે વ્યાપક અભિયાન ચલાવ્યું. 26 માર્ચે સ્વતંત્રતાની ઘોષણા થઈ. 10 એપ્રિલે સ્વતંત્રતાની ઘોષણા સ્વીકારવામાં આવી અને 17 એપ્રિલે મુજીબનગર સરકારે શપથ લીધા. બાંગ્લાદેશ મુક્તિ દળો (મુક્તિ બહિની)માં નિયમિત દળો અને ગેરિલા એકમો હતાં, જે 11 ક્ષેત્રોમાં સંગઠિત હતાં. 4 ડિસેમ્બરથી સંયુક્ત બાંગ્લાદેશ-ભારત કમાન્ડે યુદ્ધને ટેકો આપ્યો. પાકિસ્તાની સેનાએ 16 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ શરણાગતિ સ્વીકારી. મુક્તિ યુદ્ધ દરમિયાન વ્યાપક ગુનાઓ, હત્યાઓ, જાતીય હિંસા, વિસ્થાપન, લઘુમતીઓનો દમન અને સહયોગ જોવા મળ્યાં. મૃત્યુઆંક અંગે રાજકીય વિવાદ છે. બાંગ્લાદેશ ઘણીવાર સત્તાવાર રીતે આશરે 3,000,000 મૃત્યુનો આંકડો આપે છે; સંશોધન દ્વારા સર્વસંમતિથી સ્વીકારાયેલો એક આંકડો નથી. અભિલેખાગારો, સંગ્રહાલયો, સાક્ષીઓનાં વર્ણનો, અદાલતી નોંધો અને આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસો જુદા દૃષ્ટિકોણ આપે છે, જેનું વિવેચનાત્મક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. 4 નવેમ્બર 1972ના રોજ બંધારણ સ્વીકારાયું અને 16 ડિસેમ્બર 1972થી અમલમાં આવ્યું. રાષ્ટ્રવાદ, સમાજવાદ, લોકશાહી અને ધર્મનિરપેક્ષતા બંધારણીય સિદ્ધાંતો બન્યાં. 1973માં પ્રથમ સંસદીય ચૂંટણી યોજાઈ. 1975ના ચોથા બંધારણીય સુધારાથી રાષ્ટ્રપતિશાસન આવ્યું. 15 ઑગસ્ટ 1975ના રોજ શેખ મુજીબુર રહેમાનની હત્યા પછી બળવા, લશ્કરી કાયદો અને ઝિયાઉર રહેમાનનો સમયગાળો આવ્યો. જનરલ ઇર્શાદે 24 માર્ચ 1982ના રોજ બળવા દ્વારા સત્તા મેળવી અને 6 ડિસેમ્બર 1990 સુધી સરમુખત્યારશાહી રીતે શાસન કર્યું. ત્યારબાદ જનઆંદોલને રાજકીય પરિવર્તનની શરૂઆત કરી. 1991માં સંસદીય લોકશાહી પુનઃસ્થાપિત થઈ. અવામી લીગ અને BNPએ વારાફરતી સરકાર ચલાવી. 1996થી 2006 દરમિયાન ચૂંટણી માટે કાર્યકારી સરકારની પદ્ધતિ હતી. 2007 અને 2008માં લશ્કરી ટેકાવાળી કાર્યકારી સરકારે શાસન કર્યું. 2009થી 2024 સુધી અવામી લીગ-નેતૃત્વવાળી સરકારે રાજકારણને આકાર આપ્યો. મુક્તિ યુદ્ધના ગુનાઓની કાર્યવાહી, પ્રક્રિયાના ધોરણો અંગેની ચર્ચાઓ અને સ્મૃતિનો રાજકીય ઉપયોગ વિવાદિત રહ્યાં. 2024માં જાહેર સેવાની નોકરીઓના ક્વોટા સામેના વિરોધનું રૂપાંતર દેશવ્યાપી જનઉત્થાનમાં થયું. શેખ હસીનાએ 5 ઑગસ્ટે પદ છોડ્યું. મુહમ્મદ યુનુસના નેતૃત્વ હેઠળની વચગાળાની સરકારે 8 ઑગસ્ટે શપથ લીધા. OHCHRએ 1 જુલાઈથી 15 ઑગસ્ટ 2024 વચ્ચે આશરે 1,400 સુધી મૃત્યુ થયાનો અંદાજ આપ્યો; પદ્ધતિ અને સ્ત્રોતના આધારે અન્ય સ્ત્રોતો જુદા આંકડા આપે છે. 13મી સંસદનું પ્રથમ સત્ર 17 ફેબ્રુઆરી 2026ના રોજ યોજાયું અને એ જ દિવસે તારિક રહેમાનને વડાપ્રધાન નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. બાંગ્લાદેશમાં ઐતિહાસિક જ્ઞાન ઉત્ખનનો, સ્તરવિજ્ઞાનના તારણો, શિલાલેખો, સિક્કાઓ, ઇમારતો, સરકારી દસ્તાવેજો, કાયદા, સંસદીય દસ્તાવેજો, ચૂંટણી નોંધો, સંગ્રહાલયોની સામગ્રી, મૌખિક ઇતિહાસ અને ઇતિહાસલેખનના આધારે ઘડાય છે. પુરાતત્ત્વ વિભાગ તપાસ કરે છે, પુરાતત્ત્વીય સ્થળોનું રક્ષણ કરે છે અને સંગ્રહાલયોનું સંચાલન કરે છે. બાંગ્લાદેશ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય સંગ્રહો સાચવે છે. મુક્તિ યુદ્ધ સંગ્રહાલય મુક્તિ યુદ્ધ, પ્રત્યક્ષદર્શીઓનાં વર્ણનો અને સ્મૃતિનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. બાંગ્લાદેશની રાષ્ટ્રીય સંસદ અને બાંગ્લાદેશ ચૂંટણી પંચ અનુક્રમે રાજકીય અને ચૂંટણી ઇતિહાસનાં સ્ત્રોત આપે છે. બાંગ્લાદેશ યુનેસ્કો રાષ્ટ્રીય આયોગ અને યુનેસ્કો સાંસ્કૃતિક વારસાનું તુલનાત્મક દસ્તાવેજીકરણ કરે છે. તાજેતરના સંઘર્ષો માટે OHCHR બાહ્ય તપાસનો દૃષ્ટિકોણ આપે છે. રાજ્ય-સંરક્ષિત સ્થાવર પ્રાચીન અવશેષોની મુલાકાત માટે 1968ના પ્રાચીન અવશેષ અધિનિયમ હેઠળની સુરક્ષા જોગવાઈઓને આધીન સામાન્ય રીતે જાહેર પ્રવેશ ઉપલબ્ધ છે. ઉત્ખનન, પ્રાચીન અવશેષોની નિકાસ અને વ્યાપારી ફિલ્માંકન માટે પરવાનગી અથવા વિશેષ સુરક્ષા શરતો જરૂરી હોઈ શકે છે. સંગ્રહાલય અને પુરાતત્ત્વીય સ્થળોની પ્રવેશ ફી તથા અભિલેખાગાર અને સંશોધન સંગ્રહ સુધીની પહોંચ સંસ્થા પ્રમાણે બદલાય છે. જ્ઞાનના ક્ષેત્ર તરીકે ઇતિહાસ માટે એકસરખી ફી કે પ્રક્રિયા સમયમર્યાદા નથી. સંરક્ષિત ધાર્મિક પ્રાચીન અવશેષોને નુકસાન, દૂષિત કે અપમાનિત ન કરવા. ઐતિહાસિક સંશોધનમાં રાજકીય વર્ણનોને તપાસ્યા વિના નિર્વિવાદ તથ્ય ગણવાને બદલે સ્થાનિક સમુદાયોના દૃષ્ટિકોણ અને જુદી સ્મૃતિઓને પણ ધ્યાનમાં લેવા.