بنگلاديش ۾ تاريخ

سڀ کان پراڻيون ڄاتل ترقيون دريائي ڊيلٽا جي اهڙي ماحول ۾ ٿيون، جنهن آبادڪاري، زراعت ۽ اندرين توڙي سامونڊي واپار کي هٿي ڏني. چوٿين صدي ق.م. کان اڳ واري دور جا ثبوت اڻپورا آهن. اڄوڪي نرسنگديءَ ۾ واري-بيٽيشور ٽين ۽ چوٿين صدي ق.م. دوران واپار ۽ قلعي بنديءَ جو هڪ شروعاتي مرڪز هو. مُهرن سان ٺهيل سڪا، مڻيا ۽ لوهه جون شيون اقتصادي رابطن جو ثبوت ڏين ٿيون. تاريخي پُنڊرانگارا، مهستانگڙهه به لڳ ڀڳ چوٿين کان ٽين صدي ق.م. تائين هڪ قلعي بند مرڪز هو. ونگا، پُنڊرا، سماتاتا، گائوڙا ۽ راڌا جهڙا پراڻا علائقائي نالا ڏيکارين ٿا ته بنگال جو سياسي نظم مستقل طور متحد نه هو. موريا ۽ گپتا اثر، ۽ ستين صديءَ ۾ ششانڪا جي حڪومت، انهن شروعاتي تبديلين ۾ شامل هئا جيڪي انفرادي علائقن کان ٻاهر تائين پکڙيون. اٺين صديءَ ۾ گوپال پال حڪمرانيءَ جو بنياد وڌو، جيڪا لڳ ڀڳ چار صديون قائم رهي. ڌرماپال ۽ ديواپال جي دور ۾ ٻڌمت سان لاڳاپيل سياسي ۽ علمي نيٽ ورڪ وجود ۾ آيو. پهارپور ۾ سومپور مهاويهار، جيڪو لڳ ڀڳ اٺين کان ٻارهين صديءَ تائين موجود رهيو، سکيا جو اهم مرڪز هو. مينامتي-لالمائي جا ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳ، ڪتبا، ٽيراڪوٽا جون شيون ۽ سڪا هن دور جي تصوير کي وڌيڪ مڪمل ڪن ٿا. يارهين کان تيرهين صديءَ جي سينا حڪمرانيءَ برهمڻي اثر هيٺ درٻاري نظم کي مضبوط ڪيو ۽ وجياسينا توڙي لڪشمڻسينا جي دور ۾ بنگال جي وڏي سياسي وحدت قائم ڪئي. ٻڌمت جي درٻاري سرپرستيءَ جو زوال ۽ پوءِ جون مذهبي تبديليون ڪنهن هڪ سبب سان نه ٿيون سمجهي سگهجن. بختيار خلجي لڳ ڀڳ 1204ع ۾ ناديا ۽ گائوڙ فتح ڪيا. پوءِ تيرهين کان سورهين صديءَ تائين بنگال ۾ سلطنتون قائم رهيون. فارسي انتظامي ٻولي هئي. اسلام جي پکڙجڻ جا ڪيترائي پاڻ ۾ ڳنڍيل سبب هئا، جن ۾ حڪمراني، واپار، صوفي نيٽ ورڪ، نيون آبادڪاريون ۽ مقامي طور اسلام قبول ڪرڻ شامل هئا. تاريخي خليفت آباد، باگيرهاٽ ۾ پندرهين صديءَ دوران خان جهان جي دور ۾ مسجدن ۽ شهري احاطي جي اڏاوت ٿي. 1576ع ۾ مغل حڪمرانيءَ بنگال کي بنگال صوبا ۾ شامل ڪيو. 1610ع ۾ اسلام خان راڄڌاني ڍاڪا منتقل ڪئي، جيڪا واپار، ڪپڙي، دريائي آمدرفت ۽ زرعي واڌ ويجهه لاءِ اهم صوبائي مرڪز بڻجي وئي. اٺارهين صديءَ ۾ نواب حڪمران هئا، جڏهن يورپي واپاري ڪمپنيون پنهنجو اثر وڌائي رهيون هيون. 1757ع ۾ پلاسيءَ جي جنگ ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فتح ان جي بالادستيءَ جي شروعات هئي. 1765ع ۾ ديوانيءَ جي منتقليءَ آمدني ۽ انتظام تي ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول مضبوط ڪيو. 1793ع جي مستقل بندوبست زمينداري نظام (Zamindari-System) وسيلي ملڪيت، محصولن جي گهرج ۽ زرعي لاڳاپن ۾ تبديلي آندي. ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ کي سڌي برطانوي تاج جي حڪمرانيءَ جي برابر نه سمجهڻ گهرجي. برطانوي راڄ 1858ع ۾ شروع ٿيو ۽ ان سان سماجي، اقتصادي، زرعي ۽ سياسي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تبديليون آيون. 1905ع ۾ بنگال جي ورهاڱي سان اوڀر بنگال ۽ آسام جو انتظامي يونٽ ٺهيو، جنهن جي راڄڌاني ڍاڪا هئي. سوديشي تحريڪ ۽ احتجاجن کان پوءِ 1911ع ۾ ورهاڱو رد ڪيو ويو. آل انڊيا مسلم ليگ 1906ع ۾ ڍاڪا ۾ قائم ٿي. فرقيواراڻن سياسي تڪرارن، جدا چونڊن ۽ 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي اوڀر بنگال ۽ پوءِ اوڀر پاڪستان جي قيام کي شڪل ڏني. ريڊڪلف لائين سبب لڏپلاڻ، بي دخلي، تشدد ۽ ڊگهي مدي وارا سرحدي ۽ انڪليو جا اثر پيدا ٿيا. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوليءَ جي سوال مرڪزي سياسي تحريڪ کي جنم ڏنو. 21 فيبروري 1952ع تي پوليس ٻوليءَ جي تحريڪ جي مظاهرين تي فائرنگ ڪئي. 1956ع ۾ بنگلا، اردوءَ سان گڏ، رياستي ٻولي بڻجي. 1954ع ۾ متحده محاذ جي چونڊن ۾ فتح ۽ پوءِ مرڪزي حڪومت پاران ان جي حڪومت ختم ڪرڻ تڪرار کي وڌايو. 1958ع کان فوجي حڪمراني، 1966ع جا ڇهه نڪتا ۽ 1969ع جي عوامي بغاوت هڪ کليل بحران ۾ بدلجي ويا. 1970ع جي چونڊن ۾ عوامي ليگ اوڀر پاڪستان ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، پر اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو ويو يا ان کي ملتوي ڪيو ويو. 7 مارچ 1971ع تي شيخ مجيب الرحمان هڪ فيصلائتي تقرير ڪئي. 25 مارچ تي فوج آپريشن سرچ لائيٽ شروع ڪيو ۽ آباديءَ خلاف وسيع مهم هلائي. 26 مارچ تي آزاديءَ جو اعلان ٿيو. اعلانِ آزادي 10 اپريل تي منظور ڪيو ويو ۽ مجيب نگر حڪومت 17 اپريل تي حلف کنيو. بنگلاديش جي آزاديءَ جون فوجون (مڪتي باهني) باقاعده فوجن ۽ گوريلا دستن تي مشتمل هيون ۽ انهن کي 11 سيڪٽرن ۾ منظم ڪيو ويو. 4 ڊسمبر کان بنگلاديش-ڀارت جي گڏيل ڪمان جنگ ۾ مدد ڪئي. پاڪستاني فوج 16 ڊسمبر 1971ع تي هٿيار ڦٽا ڪيا. آزاديءَ جي جنگ ۾ وڏي پيماني جا ڏوهه، قتل، جنسي تشدد، بي دخلي، اقليتن تي ظلم ۽ سهڪار شامل هئا. جاني نقصان جا انگ سياسي تڪرار جو موضوع آهن. بنگلاديش عام طور سرڪاري طور لڳ ڀڳ 3,000,000 فوتگين جو حوالو ڏئي ٿو؛ تحقيق مان نڪتل ڪو هڪ طئي ٿيل انگ موجود ناهي. آرڪائيوز، عجائب گهر، شاهدن جا بيان، عدالتي رڪارڊ ۽ عالمي جاچون مختلف نقطه نظر پيش ڪن ٿا، جن جو تنقيدي جائزو وٺڻ ضروري آهي. آئين 4 نومبر 1972ع تي منظور ٿيو ۽ 16 ڊسمبر 1972ع تي لاڳو ٿيو. قومپرستي، سوشلزم، جمهوريت ۽ سيڪيولرزم کي آئيني اصول قرار ڏنو ويو. 1973ع ۾ پهرين پارلياماني چونڊ ٿي. 1975ع جي چوٿين آئيني ترميم صدارتي نظام متعارف ڪرايو. 15 آگسٽ 1975ع تي شيخ مجيب الرحمان جي قتل کان پوءِ بغاوتون، مارشل لا ۽ ضياءُ الرحمان جو دور آيو. جنرل ارشاد 24 مارچ 1982ع تي بغاوت وسيلي اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ 6 ڊسمبر 1990ع تائين آمرانه حڪمراني ڪئي. پوءِ عوامي تحريڪ سياسي تبديليءَ جي شروعات ڪئي. 1991ع ۾ پارلياماني جمهوريت بحال ٿي. عوامي ليگ ۽ بي اين پي واري واري سان حڪومت ۾ آيون. 1996ع کان 2006ع تائين چونڊن لاءِ نگران حڪومت جو ماڊل موجود رهيو. 2007ع ۽ 2008ع ۾ فوج جي پٺڀرائيءَ واري نگران حڪومت حڪمراني ڪئي. 2009ع کان 2024ع تائين عوامي ليگ جي اڳواڻيءَ واري حڪومت سياست تي اثرانداز رهي. آزاديءَ جي جنگ جي ڏوهن بابت ڪيس هلائڻ، طريقيڪار جي معيارن تي بحث ۽ يادگيريءَ جو سياسي استعمال اڃا تڪراري آهن. سرڪاري نوڪرين جي ڪوٽا خلاف احتجاج 2024ع ۾ ملڪ گير بغاوت بڻجي ويا. شيخ حسينه 5 آگسٽ تي عهدو ڇڏيو. محمد يونس جي اڳواڻيءَ واري عبوري حڪومت 8 آگسٽ تي حلف کنيو. OHCHR اندازو لڳايو ته 1 جولاءِ کان 15 آگسٽ 2024ع تائين لڳ ڀڳ 1,400 تائين ماڻهو فوت ٿيا؛ ٻين ذريعن جا انگ انهن جي طريقن ۽ ماخذن جي بنياد تي مختلف آهن. پارليامينٽ نمبر 13 جو پهريون اجلاس 17 فيبروري 2026ع تي ٿيو ۽ ساڳئي ڏينهن طارق رحمان وزيراعظم مقرر ٿيو. بنگلاديش ۾ تاريخي ڄاڻ کوٽاين، تهه بنديءَ جي نتيجن، ڪتبن، سڪن، عمارتن، سرڪاري رڪارڊن، قانونن، پارلياماني دستاويزن، چونڊن جي رڪارڊن، عجائب گهرن جي مجموعن، زباني تاريخ ۽ تاريخ نويسيءَ مان حاصل ٿئي ٿي. آثارِ قديمه جو کاتو جاچ ڪري ٿو، آثارِ قديمه وارن ماڳن جي حفاظت ڪري ٿو ۽ عجائب گهرن جو انتظام هلائي ٿو. بنگلاديش نيشنل ميوزيم مجموعا محفوظ ڪري ٿو. آزاديءَ جي جنگ جو عجائب گهر جنگ، اکين ڏٺن شاهدن جي بيانن ۽ يادگيريءَ بابت دستاويز رکي ٿو. بنگلاديش جي قومي پارليامينٽ ۽ بنگلاديش اليڪشن ڪميشن سياسي ۽ چونڊن جي تاريخ بابت ترتيبوار ماخذ فراهم ڪن ٿا. بنگلاديش يونيسڪو قومي ڪميشن ۽ يونيسڪو ثقافتي ورثي بابت تقابلي دستاويز فراهم ڪن ٿا. موجوده تڪرارن لاءِ OHCHR ٻاهرين جاچ جو نقطه نظر ڏئي ٿو. رياستي طور محفوظ غير منقول قديم آثارن جي دوري لاءِ، 1968ع جي نوادرات واري قانون جي تحفظاتي ضابطن اندر عام طور عوامي رسائي موجود آهي. کوٽاين، نوادرات جي برآمد ۽ واپاري فلمن جي شوٽنگ لاءِ اجازت نامو يا خاص حفاظتي شرطون گهربل ٿي سگهن ٿيون. عجائب گهرن ۽ آثارِ قديمه وارن ماڳن جون داخلا فيسون، ۽ آرڪائيوز توڙي تحقيقي مجموعن تائين رسائي، اداري موجب مختلف آهن. علم جي هڪ شعبي طور تاريخ لاءِ ڪا هڪجهڙي فيس يا درخواست جي مدي جي حد مقرر ناهي. محفوظ مذهبي نوادرات کي نقصان، آلودگي يا بي حرمتي نه پهچائڻ گهرجي. تاريخي تحقيق ۾ مقامي برادرين جا نقطه نظر ۽ مختلف يادگيريون به شامل ڪرڻ گهرجن، ۽ سياسي بيانين کي جاچ کان سواءِ اڻتڪراري حقيقتون نه سمجهڻ گهرجي.