బంగ్లాదేశ్‌లో చరిత్ర

తెలిసిన తొలి అభివృద్ధులు నివాసం, వ్యవసాయం, అంతర్గత మరియు సముద్ర వాణిజ్యానికి అనుకూలమైన నదీ డెల్టా ప్రాంతంలో జరిగాయి. క్రీపూ 4వ శతాబ్దానికి ముందు కాలానికి సంబంధించిన ఆధారాలు అసంపూర్ణంగా ఉన్నాయి. నేటి నర్సింగ్దిలోని వారీ-బటేశ్వర్ క్రీపూ 3వ, 4వ శతాబ్దాల్లో తొలి వాణిజ్య, కోటబద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. ముద్రలతో గుర్తించిన నాణేలు, పూసలు, ఇనుప వస్తువులు ఆర్థిక సంబంధాలను తెలియజేస్తాయి. చారిత్రక పుండ్రనగరమైన మహాస్థాన్‌గఢ్ కూడా సుమారు క్రీపూ 4వ నుంచి 3వ శతాబ్దాల మధ్య కోటబద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. వంగ, పుండ్ర, సమతట, గౌడ, రాఢ వంటి పూర్వ ప్రాంతీయ పేర్లు బెంగాల్ రాజకీయ వ్యవస్థ శాశ్వతంగా ఏకీకృతంగా లేదని చూపిస్తాయి. మౌర్య, గుప్త ప్రభావాలు, అలాగే 7వ శతాబ్దంలో శశాంక పాలన, ఒక్కో ప్రాంతాన్ని దాటి విస్తరించిన తొలి పరిణామాల్లో భాగం. 8వ శతాబ్దంలో గోపాలుడు పాల పాలనను స్థాపించాడు; అది సుమారు నాలుగు శతాబ్దాలు కొనసాగింది. ధర్మపాలుడు, దేవపాలుడి కాలంలో బౌద్ధ రాజకీయ, జ్ఞాన నెట్‌వర్క్ ఏర్పడింది. 8వ నుంచి 12వ శతాబ్దాల మధ్య ఉన్న పహార్‌పూర్‌లోని సోమపుర మహావిహార ముఖ్య విద్యా కేంద్రం. మైనామతి-లాల్‌మై బౌద్ధ ప్రదేశాలు, శాసనాలు, టెర్రకోట వస్తువులు, నాణేల ఆవిష్కరణలు ఈ కాలపు చిత్రాన్ని మరింత విస్తరిస్తాయి. 11వ నుంచి 13వ శతాబ్దాల సేన పాలన బ్రాహ్మణ సంప్రదాయ ప్రభావం కలిగిన రాజసభ వ్యవస్థను బలపరిచింది. విజయసేనుడు, లక్ష్మణసేనుడి కాలంలో బెంగాల్ విస్తృతంగా రాజకీయంగా ఏకీకృతమైంది. బౌద్ధ రాజాశ్రయం తగ్గడం, తరువాతి మతపరమైన మార్పులను ఒకే కారణంతో వివరించలేం. బఖ్తియార్ ఖల్జీ సుమారు 1204లో నదియా, గౌర్‌లను జయించాడు. 13వ నుంచి 16వ శతాబ్దాల వరకు బెంగాల్‌లో సుల్తానతులు ఉన్నాయి. పరిపాలనా భాషగా పర్షియన్ ఉపయోగించబడింది. పాలన, వాణిజ్యం, సూఫీ నెట్‌వర్క్‌లు, కొత్త నివాసాలు, స్థానిక మతమార్పిడులు సహా పరస్పరం అనుసంధానమైన అనేక పరిణామాల వల్ల ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందింది. చారిత్రక ఖలీఫతాబాద్ అయిన బాగెర్‌హాట్ 15వ శతాబ్దంలో ఖాన్ జహాన్ ఆధ్వర్యంలో మసీదులు, పట్టణ సముదాయంతో రూపుదిద్దుకుంది. 1576లో మొఘల్ పాలన బెంగాల్‌ను బెంగాల్ సుబాలో చేర్చింది. 1610లో ఇస్లాం ఖాన్ రాజధానిని ఢాకాకు మార్చడంతో అది వాణిజ్యం, వస్త్రాలు, నదీ రవాణా, వ్యవసాయ విస్తరణకు ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ కేంద్రంగా మారింది. 18వ శతాబ్దంలో నవాబులు పాలించగా, యూరోపియన్ వాణిజ్య సంస్థలు తమ ప్రభావాన్ని విస్తరించాయి. 1757లో ప్లాసీ వద్ద ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ విజయం దాని ఆధిపత్యానికి నాంది పలికింది. 1765లో దివానీ బదిలీ ఆదాయం, పరిపాలనపై కంపెనీ నియంత్రణను బలపరిచింది. 1793 శాశ్వత భూసెట్టిల్‌మెంట్ జమీందారీ వ్యవస్థ (Zamindari-System) ద్వారా యాజమాన్యం, ఆదాయ డిమాండ్లు, వ్యవసాయ సంబంధాలను మార్చింది. కంపెనీ పాలనను బ్రిటిష్ కిరీటం ప్రత్యక్ష పాలనతో సమానంగా చూడకూడదు. బ్రిటిష్ రాజ్ 1858లో ప్రారంభమై మరిన్ని సామాజిక, ఆర్థిక, వ్యవసాయ, రాజకీయ పునర్వ్యవస్థీకరణలకు దారితీసింది. 1905 బెంగాల్ విభజనతో ఢాకా రాజధానిగా తూర్పు బెంగాల్, అస్సాం అనే పరిపాలనా విభాగం ఏర్పడింది. స్వదేశీ ఉద్యమం, నిరసనల కారణంగా 1911లో విభజన రద్దయింది. అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ 1906లో ఢాకాలో స్థాపించబడింది. మతసముదాయాల మధ్య రాజకీయ సంఘర్షణలు, ప్రత్యేక ఎన్నికల నియోజకవర్గాలు, 1947 బ్రిటిష్ భారత విభజన తూర్పు బెంగాల్, తరువాత తూర్పు పాకిస్తాన్ ఆవిర్భావాన్ని ప్రభావితం చేశాయి. రాడ్‌క్లిఫ్ రేఖ వలసలు, నిరాశ్రయత, హింస, దీర్ఘకాలిక సరిహద్దు, ఎన్‌క్లేవ్ పరిణామాలకు దారితీసింది. తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో భాషా ప్రశ్న ప్రధాన రాజకీయ సమీకరణకు కారణమైంది. 1952 ఫిబ్రవరి 21న భాషా ఉద్యమ ప్రదర్శనకారులపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. 1956లో ఉర్దూతో పాటు బంగ్లా రాష్ట్రభాష అయింది. 1954లో యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ఎన్నికల విజయం, ఆ తరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం దాని ప్రభుత్వాన్ని తొలగించడం సంఘర్షణను తీవ్రతరం చేశాయి. 1958 నుంచి సైనిక పాలన, 1966 ఆరు సూత్రాలు, 1969 ప్రజా తిరుగుబాటు బహిరంగ సంక్షోభానికి దారితీశాయి. 1970 ఎన్నికల్లో తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో అవామీ లీగ్ మెజారిటీ సాధించినా అధికార బదిలీ నిరాకరించబడింది లేదా వాయిదా పడింది. 1971 మార్చి 7న షేక్ ముజిబుర్ రహ్మాన్ కీలక ప్రసంగం చేశారు. మార్చి 25న సైన్యం ఆపరేషన్ సెర్చ్‌లైట్‌ను ప్రారంభించి ప్రజలపై విస్తృత దాడి చేసింది. మార్చి 26న స్వాతంత్ర్య ప్రకటన వెలువడింది. స్వాతంత్ర్య ప్రకటన పత్రం ఏప్రిల్ 10న ఆమోదించబడింది; ముజిబ్‌నగర్ ప్రభుత్వం ఏప్రిల్ 17న ప్రమాణ స్వీకారం చేసింది. బంగ్లాదేశ్ విమోచన దళాలు (ముక్తి బాహిని) సాధారణ సైనిక దళాలు, గెరిల్లా యూనిట్లతో ఏర్పడి 11 విభాగాలుగా నిర్వహించబడ్డాయి. డిసెంబర్ 4 నుంచి సంయుక్త బంగ్లాదేశ్-భారత కమాండ్ యుద్ధానికి మద్దతిచ్చింది. పాకిస్తాన్ సైన్యం 1971 డిసెంబర్ 16న లొంగిపోయింది. విమోచన యుద్ధంలో సామూహిక నేరాలు, హత్యలు, లైంగిక హింస, నిరాశ్రయత, మైనారిటీలపై వేధింపులు, సహకార చర్యలు చోటుచేసుకున్నాయి. మరణాల సంఖ్యపై రాజకీయ వివాదం ఉంది. బంగ్లాదేశ్ అధికారికంగా సుమారు 3,000,000 మంది మరణించారని తరచుగా పేర్కొంటుంది; పరిశోధనలో స్థిరపడిన ఒకే సంఖ్య లేదు. ఆర్కైవ్‌లు, మ్యూజియంలు, సాక్షుల కథనాలు, కోర్టు రికార్డులు, అంతర్జాతీయ దర్యాప్తులు వేర్వేరు దృక్కోణాలను అందిస్తాయి; వాటిని విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేయాలి. రాజ్యాంగం 1972 నవంబర్ 4న ఆమోదించబడి, డిసెంబర్ 16న అమల్లోకి వచ్చింది. జాతీయత, సామ్యవాదం, ప్రజాస్వామ్యం, లౌకికవాదం రాజ్యాంగ సూత్రాలుగా స్థాపించబడ్డాయి. తొలి పార్లమెంటు ఎన్నిక 1973లో జరిగింది. 1975 నాలుగో రాజ్యాంగ సవరణ అధ్యక్ష పాలనా వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టింది. 1975 ఆగస్టు 15న షేక్ ముజిబుర్ రహ్మాన్ హత్య తరువాత తిరుగుబాట్లు, సైనిక పాలన, జియావుర్ రహ్మాన్ కాలం వచ్చాయి. జనరల్ ఎర్షాద్ 1982 మార్చి 24న తిరుగుబాటు ద్వారా అధికారాన్ని చేజిక్కించుకుని, 1990 డిసెంబర్ 6 వరకు నిరంకుశంగా పాలించాడు. ఆ తరువాత ప్రజా ఉద్యమం రాజకీయ మార్పుకు నాంది పలికింది. 1991లో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం పునరుద్ధరించబడింది. అవామీ లీగ్, బీఎన్‌పీ ప్రభుత్వంలో మారుమారుగా అధికారంలోకి వచ్చాయి. 1996 నుంచి 2006 వరకు ఎన్నికల కోసం సంరక్షక ప్రభుత్వ విధానం అమల్లో ఉంది. 2007, 2008లో సైనిక మద్దతున్న సంరక్షక ప్రభుత్వం పాలించింది. 2009 నుంచి 2024 వరకు అవామీ లీగ్ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం రాజకీయాలను ప్రభావితం చేసింది. విమోచన యుద్ధ నేరాలపై విచారణ, విధాన ప్రమాణాలపై చర్చ, జ్ఞాపకాల రాజకీయ వినియోగం ఇప్పటికీ వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ సేవా కోటాలపై నిరసనలు 2024లో దేశవ్యాప్త తిరుగుబాటుగా మారాయి. షేక్ హసీనా ఆగస్టు 5న పదవి విడిచారు. మహమ్మద్ యూనుస్ నేతృత్వంలోని తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఆగస్టు 8న ప్రమాణ స్వీకారం చేసింది. 2024 జూలై 1 నుంచి ఆగస్టు 15 వరకు 1,400 వరకు మరణాలు జరిగాయని OHCHR అంచనా వేసింది; పద్ధతి, ఆధారాలపై ఇతర మూలాలు వేర్వేరు సంఖ్యలను ఇస్తాయి. 13వ పార్లమెంటు తొలి సమావేశం 2026 ఫిబ్రవరి 17న జరిగింది; అదే రోజు తారిఖ్ రహ్మాన్ ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యారు. బంగ్లాదేశ్‌లో చారిత్రక జ్ఞానం తవ్వకాలు, భూస్థర పరిశీలనలు, శాసనాలు, నాణేలు, భవనాలు, ప్రభుత్వ రికార్డులు, చట్టాలు, పార్లమెంటు పత్రాలు, ఎన్నికల రికార్డులు, మ్యూజియం సేకరణలు, మౌఖిక చరిత్ర, చరిత్ర రచనల ఆధారంగా రూపొందుతుంది. పురావస్తు శాఖ పరిశోధనలు నిర్వహిస్తుంది, పురావస్తు ప్రదేశాలను సంరక్షిస్తుంది, మ్యూజియంలను నిర్వహిస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ జాతీయ మ్యూజియం సేకరణలను భద్రపరుస్తుంది. విమోచన యుద్ధ మ్యూజియం యుద్ధం, ప్రత్యక్ష సాక్షుల కథనాలు, స్మరణను నమోదు చేస్తుంది. బంగ్లాదేశ్ జాతీయ పార్లమెంటు, బంగ్లాదేశ్ ఎన్నికల సంఘం వరుసగా రాజకీయ, ఎన్నికల చరిత్రకు సంబంధించిన ఆధారాలు అందిస్తాయి. బంగ్లాదేశ్ యునెస్కో జాతీయ కమిషన్, యునెస్కో సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని తులనాత్మకంగా నమోదు చేస్తాయి. ప్రస్తుత సంఘర్షణలపై OHCHR బాహ్య దర్యాప్తు దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది. ప్రభుత్వ రక్షణలో ఉన్న స్థిర పురావస్తు కట్టడాలను సందర్శించడానికి, చట్టబద్ధ రక్షణ నిబంధనల పరిధిలో 1968 పురావస్తు చట్టం ప్రకారం సాధారణంగా ప్రజలకు ప్రవేశం ఉంటుంది. తవ్వకాలు, పురావస్తు వస్తువుల ఎగుమతి, వాణిజ్య చిత్రీకరణకు అనుమతులు లేదా ప్రత్యేక రక్షణ షరతులు అవసరమవవచ్చు. మ్యూజియం, పురావస్తు ప్రదేశ ప్రవేశ రుసుములు, ఆర్కైవ్‌లు, పరిశోధన సేకరణలకు ప్రవేశం సంస్థనుబట్టి మారుతాయి. జ్ఞాన రంగంగా చరిత్రకు ఏకరీతి రుసుము లేదా ప్రాసెసింగ్ గడువు లేదు. రక్షిత మతపరమైన పురావస్తు వస్తువులను ధ్వంసం చేయడం, కలుషితం చేయడం, అపవిత్రం చేయడం నిషిద్ధం. రాజకీయ కథనాలను పరిశీలన లేకుండా నిర్ద్వంద్వ వాస్తవాలుగా చూడకుండా, చారిత్రక పరిశోధన స్థానిక సమాజాల దృక్కోణాలు, భిన్న జ్ఞాపకాలను కూడా పరిగణించాలి.