বাংলাদেশত বিনিয়োগ

বাংলাদেশৰ আনুষ্ঠানিক মূলধনী বজাৰ বাংলাদেশৰ ছিকিউৰিটিজ নিয়ন্ত্ৰক সংস্থা (Bangladesh Securities and Exchange Commission (BSEC))ৰ তত্ত্বাৱধানত থাকে। শ্বেয়াৰ, ঋণ-পত্ৰ, কৰ্পৰেট বণ্ড আৰু বিনিয়োগ ফাণ্ড ঢাকা ষ্টক এক্সচেঞ্জ (Dhaka Stock Exchange (DSE)), চিটাগং ষ্টক এক্সচেঞ্জ (Chittagong Stock Exchange (CSE)) আৰু অনুমোদিত বজাৰ-অংশগ্ৰহণকাৰীৰ জৰিয়তে আগবঢ়োৱা হয়। বিকল্প বিনিয়োগ ফাণ্ড (Alternative Investment Funds (AIF))য়ে উদাহৰণস্বৰূপে ব্যক্তিগত ইকুইটি বা ভেঞ্চাৰ কেপিটেলত বিনিয়োগ কৰে। মুক্ত-প্ৰান্তৰ মিউচুৱেল ফাণ্ড (Open-End Mutual Funds (OMF)) আন এক প্ৰকাৰৰ ফাণ্ড। কৰ্পৰেট বণ্ডৰ বজাৰ সীমিত; স্থিৰ-আয়ৰ বিনিয়োগত চৰকাৰী বণ্ডৰ ভূমিকা অধিক। বাংলাদেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক (Bangladesh Bank) চৰকাৰী ছিকিউৰিটিজ আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ। চৰকাৰী ছিকিউৰিটিজৰ ভিতৰত ৯১, ১৮২ বা ৩৬৪ দিনৰ ম্যাদৰ ট্ৰেজাৰী বিল আৰু কেতিয়াবা ১৪ দিনৰ T-Bill আছে। বাংলাদেশ চৰকাৰৰ ট্ৰেজাৰী বণ্ড (Bangladesh Government Treasury Bonds (BGTB))ৰ সাধাৰণতে ২, ৫, ১০, ১৫ বা ২০ বছৰৰ ম্যাদ থাকে। পৰিৱৰ্তনশীল-সুতৰ ট্ৰেজাৰী বণ্ডৰ (Floating-Rate Treasury Bonds (FRTB)) ম্যাদ প্ৰায় ৩ বছৰ। বাংলাদেশ চৰকাৰৰ বিনিয়োগ চুকুক (Bangladesh Government Investment Sukuk (BGIS))য়ে এই প্ৰস্তাৱৰ পৰিপূৰক। সঞ্চয়পত্ৰ, যাক সঞ্চয়পত্ৰ (Sanchayapatra) বুলিও কোৱা হয়, আৰু সঞ্চয়বণ্ড ষ্টক এক্সচেঞ্জত বেচা-কিনা নহয় আৰু খুচুৰা বিনিয়োগকাৰীৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত। শ্বেয়াৰ, ফাণ্ড বা কৰ্পৰেট বণ্ডত বিনিয়োগৰ বাবে সাধাৰণতে পঞ্জীয়নভুক্ত ব্ৰোকাৰ আৰু বাংলাদেশৰ কেন্দ্ৰীয় ছিকিউৰিটিজ ডিপ’জিটৰী (Central Depository Bangladesh (CDBL)) বা ডিপ’জিটৰী অংশগ্ৰহণকাৰী (Depository Participant (DP))ৰ সৈতে Beneficiary Owner Depository Account (BO account) লাগে। নিৰ্দিষ্ট BO একাউণ্টে ছিকিউৰিটিজৰ মালিকক স্পষ্টভাৱে চিনাক্ত কৰে; একেলগে ৰখা একাউণ্ট কেৱল স্পষ্টকৈ যাচাই কৰা চুক্তিৰ ভিত্তিতহে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। DPয়ে গ্ৰাহকৰ সম্পত্তি নিজৰ সম্পত্তিৰ সৈতে মিহলি কৰিব নোৱাৰে। একাউণ্টত লেনদেন হ’লে একাউণ্টধাৰীয়ে অন্ততঃ মাহেকীয়াকৈ; লেনদেন নহ’লে অন্ততঃ ত্ৰিমাসিকভাৱে বিবৰণী পায়। সম্ভাৱ্য ডিপ’জিটৰী সেৱাৰ ভিতৰত বেলেঞ্চ জাননী, SMS বা ইমেইল জাননী, ডিভিডেণ্ড জমা, হস্তান্তৰ, ডিমেটেৰিয়েলাইজেচন, ৰিমেটেৰিয়েলাইজেচন, ব্লক কৰা, আৰু ছিকিউৰিটিজ বন্ধক দিয়া বা মুক্ত কৰা অন্তৰ্ভুক্ত। BO একাউণ্ট অনলাইনত খুলিবলৈ সাধাৰণতে ম’বাইল নম্বৰ বা ইমেইল, NID বা Smart Card, বেংকৰ প্ৰমাণ, ফটো আৰু স্বাক্ষৰ লাগে। প্ৰবাসী বাংলাদেশী আৰু আন বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে অনুমোদিত পৰ্টফলিঅ’ বিনিয়োগৰ বাবে অনুমোদিত ডিলাৰ বেংক (Authorised Dealer Bank (AD))ৰ সৈতে অনাবাসী বিনিয়োগকাৰীৰ টকা একাউণ্ট (Non-Resident Investor Taka Account (NITA)) ব্যৱহাৰ কৰে। মুক্তভাৱে ৰূপান্তৰযোগ্য বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ পৰা সাধাৰণ বেংকিং পথেদি ধন জমা কৰা হয়। অনুমোদিত বিনিয়োগৰ ভিতৰত তালিকাভুক্ত ছিকিউৰিটিজ, BGTB, AIF আৰু OMF আদি আছে। পৰীক্ষা কৰা তথ্য অনুসৰি বাংলাদেশ বেংকৰ FPI প’ৰ্টেলত সাধাৰণ সৰ্বোচ্চ সীমা উল্লেখ নাই; তথাপি AD, KYC আৰু কৰ-সম্পৰ্কীয় পৰীক্ষা প্ৰযোজ্য। প্ৰযোজ্য কৰ নিয়মৰ অধীনত আয় আৰু বিক্ৰীৰ ধন NITAৰ জৰিয়তে বৈদেশিক মুদ্ৰাত ঘূৰাই পঠিয়াব পাৰি। এক্সচেঞ্জৰ জৰিয়তে কৰা পৰ্টফলিঅ’ বিনিয়োগৰ বাবে সাধাৰণতে বাংলাদেশ বেংকৰ আগতীয়া অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন নহয়, কিন্তু ADৰ জৰিয়তে নিষ্পত্তি কৰিব লাগে। খুচুৰা বিনিয়োগকাৰীয়ে নিৰ্ধাৰিত বেংক বা প্ৰাইমাৰী ডিলাৰ (Primary Dealer (PD))ৰ জৰিয়তে চৰকাৰী বণ্ড কিনিব পাৰে। পৰীক্ষা কৰা তথ্য অনুসৰি নিলামত সৰ্বনিম্ন নিবিদা ১,০০,০০০ টকা বা তাৰ গুণিতক হ’ব লাগে; বিনিয়োগকাৰীয়ে বাংলাদেশ বেংকৰ বৰ্তমানৰ কেলেণ্ডাৰ পৰীক্ষা কৰিব লাগে। বেংক, PD, বেংকবহিৰ্ভূত বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান বা এক্সচেঞ্জৰ জৰিয়তে দ্বিতীয়ক বজাৰত বেচা-কিনা হ’ব পাৰে। ট্ৰেজাৰী বিল কম মূল্যত জাৰি কৰা হয় আৰু ম্যাদ পূৰ্ণ হ’লে পূৰ্ণ মূল্যত পৰিশোধ কৰা হয়। BGTBয়ে সাধাৰণতে বছৰত দুবাৰ কুপন আৰু ম্যাদত মূলধন পৰিশোধ কৰে। মূল্য আৰু আয় বজাৰ বা নিলামৰ চৰ্ত অনুসৰি নিৰ্ধাৰিত হয়। উপযুক্ত বিনিয়োগ লক্ষ্য, সময়সীমা, নগদীকৰণৰ প্ৰয়োজন আৰু বিপদ-সহন ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সম্পত্তিৰ শ্ৰেণী, খণ্ড আৰু ম্যাদৰ মাজত বিনিয়োগ ভাগ কৰিলে একাগ্ৰতাৰ বিপদ কমিব পাৰে। শ্বেয়াৰৰ ক্ষেত্ৰত এক্সচেঞ্জত তালিকাভুক্তি, প্ৰস্পেক্টাছ, বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন, কৰ্পৰেট শাসন, উপাৰ্জন আৰু নগদ প্ৰবাহৰ ফলাফল, ডিভিডেণ্ডৰ ইতিহাস, মূল্যায়ন আৰু বেচা-কিনাৰ ব্যৱধান বিবেচনা কৰিব লাগে। ফাণ্ড আৰু AIFৰ বাবে পৰিচালনা কোম্পানী, ট্ৰাষ্টী, কাষ্টডিয়ান, বিনিয়োগৰ আদেশ, নিট সম্পত্তি মূল্য, মাচুল, আৰু প্ৰস্থান তথা লক-আপৰ সময় পৰীক্ষা কৰিব লাগে। এই বিনিয়োগসমূহৰ কোনোটোৱেই লাভৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। প্ৰকৃত লাভৰ পৰা মুদ্ৰাস্ফীতি, কৰ আৰু মাচুল বিয়োগ কৰিলে প্ৰকৃত আয় পোৱা যায়। প্ৰতিটো ক্ৰয় বা বিক্ৰীৰ বাবে ব্ৰোকাৰে ক্ৰয় বা বিক্ৰীৰ স্লিপ আৰু চুক্তি-স্লিপ দিয়ে। চুক্তি-স্লিপে বাণিজ্যিক লেনদেন আইনীভাৱে নিশ্চিত কৰে আৰু ইয়াত মূল্য, মাচুল আৰু নিষ্পত্তিৰ অনুসৰণযোগ্য তথ্য থাকিব লাগে। ক্ৰয়ৰ সময়ত বিনিয়োগকাৰীয়ে সময়মতে ধন দিব লাগে, বিক্ৰীৰ সময়ত ছিকিউৰিটিজ জমা দিব লাগে, KYC আৰু একাউণ্টৰ তথ্য শুদ্ধ ৰাখিব লাগে, আৰু চুক্তিবদ্ধ ব্ৰোকাৰেজ দিব লাগে। তেওঁলোকৰ অনুসৰণযোগ্য মূল্য আৰু ব্ৰোকাৰেজৰ নথি, সময়মতে নিষ্পত্তি, প্ৰকৃত ছিকিউৰিটিজ আৰু অভিযোগ জনোৱাৰ পথৰ অধিকাৰ আছে। অভিযোগ প্ৰথমে ব্ৰোকাৰক, তাৰ পিছত এক্সচেঞ্জক, আৰু তাৰ পিছত BSECৰ অভিযোগ সেৱা (BSEC Complaint Box)ত জনাব লাগে। BSEC Investor Guideত বাণিজ্যৰ মূল্যৰ ১ শতাংশ সৰ্বাধিক ব্ৰোকাৰেজ বুলি উল্লেখ আছে। প্ৰকৃততে লোৱা হাৰ বেলেগ হ’ব পাৰে; এক্সচেঞ্জ, ডিপ’জিটৰী, কৰ, বেংক আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ খৰচৰ সৈতে লিখিতভাৱে নিশ্চিত কৰিব লাগে। CDBLয়ে সাধাৰণতে সকলো ডিপ’জিটৰী খৰচৰ বাবে BO ধাৰীক পোনপটীয়াকৈ মাচুল নলয়; DPয়ে মাচুল গ্ৰাহকৰ পৰা ল’ব পাৰে। ২০২৫ চনৰ মাচুল পৰিৱৰ্তনৰ পিছত বছৰি BO একাউণ্ট ৰক্ষণাবেক্ষণ মাচুল ১৫০ টকা। ধন নিদিলে প্ৰযোজ্য CDBL নিয়ম অনুসৰি একাউণ্ট ব্লক বা বন্ধ হ’ব পাৰে। কোম্পানী, ফাণ্ড আৰু ট্ৰাষ্টৰ বাহিৰে কিছুমান কৰদাতাৰ বাবে তালিকাভুক্ত ছিকিউৰিটিজৰ মূলধনী লাভৰ কৰ ২০২৩ চনৰ আয়কৰ আইনৰ পৰীক্ষা কৰা সংস্কৰণ অনুসৰি ১৫ শতাংশ। প্ৰবাসী বিনিয়োগকাৰীৰ ডিভিডেণ্ড, কুপন আৰু ধন ঘূৰাই পঠিওৱাও বিনিয়োগকাৰীৰ অৱস্থা, বিত্তীয় সঁজুলি আৰু প্ৰযোজ্য কৰ চুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; NBR (National Board of Revenue (NBR)) আৰু ADয়ে বৰ্তমানৰ তথ্য দিয়ে। বিপদৰ ভিতৰত মূল্য হ্ৰাস, অধিক অস্থিৰতা, জাৰি কৰোঁতাৰ ঋণ পৰিশোধত ব্যৰ্থতা, সুতৰ হাৰ আৰু ম্যাদৰ বিপদ, মুদ্ৰাস্ফীতি, টকা আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰত লোকচান, কম নগদীকৰণ, বহল বেচা-কিনাৰ ব্যৱধান, একাগ্ৰতা, দুৰ্বল কৰ্পৰেট শাসন, আৰু ব্ৰোকাৰ, ডিপ’জিটৰী, চাইবাৰ আৰু প্ৰৱঞ্চনাৰ বিপদ আছে। চৰকাৰী বণ্ডতো চৰকাৰ জাৰি কৰ্তা হ’লেও সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি, নগদীকৰণ আৰু বিনিময় হাৰৰ বিপদ থাকে। কৰ্পৰেট বণ্ড আৰু AIF বিক্ৰী কৰাটো বিশেষভাৱে কঠিন হ’ব পাৰে; সেয়েহে ক্ৰয়ৰ আগতে লক-আপৰ সময় আৰু প্ৰস্থানৰ নিয়ম পৰীক্ষা কৰিব লাগে। বাংলাদেশ বেংকে ভাৰ্চুৱেল সম্পত্তি আৰু ভাৰ্চুৱেল মুদ্ৰাক মুদ্ৰা বা বিনিয়োগৰ ৰূপ হিচাপে স্বীকৃতি নিদিয়ে। ১৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২২ৰ Foreign Exchange Circular 24 (FE Circular 24) অনুসৰি এনে লেনদেনৰ বেচা-কিনা, বিনিময়, হস্তান্তৰ আৰু ব্ৰোকাৰেজ নিষিদ্ধ। এই তথ্য ৫ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬ তাৰিখে গৱেষণা কৰা অৱস্থাক প্ৰতিফলিত কৰে।