बङ्गलादेशमा लगानी

बङ्गलादेशको औपचारिक पूँजी बजारको नियमन धितोपत्र नियामक (Bangladesh Securities and Exchange Commission (BSEC)) ले गर्छ। सेयर, ऋणपत्र, कर्पोरेट बन्ड र लगानी कोष ढाका स्टक एक्सचेन्ज (Dhaka Stock Exchange (DSE)), चिटगङ स्टक एक्सचेन्ज (Chittagong Stock Exchange (CSE)) र अधिकृत बजार सहभागीमार्फत उपलब्ध हुन्छन्। वैकल्पिक लगानी कोषहरू (Alternative Investment Funds (AIF)) ले उदाहरणका लागि निजी इक्विटी वा भेन्चर क्यापिटलमा लगानी गर्छन्। खुलामुखी म्युचुअल फन्डहरू (Open-End Mutual Funds (OMF)) अर्को प्रकारका कोष हुन्। कर्पोरेट बन्ड बजार सीमित छ, जबकि निश्चित आयका लगानीमा सरकारी बन्डको भूमिका ठूलो छ। बङ्गलादेशको केन्द्रीय बैंक (Bangladesh Bank) सरकारी धितोपत्र र विदेशी विनिमयका लागि जिम्मेवार छ। सरकारी धितोपत्रमा ९१, १८२ वा ३६४ दिनको अवधि भएका ट्रेजरी बिल र कहिलेकाहीँ १४ दिनका T-Bill पर्छन्। सरकारी ट्रेजरी बन्ड (Bangladesh Government Treasury Bonds (BGTB)) को अवधि सामान्यतः २, ५, १०, १५ वा २० वर्ष हुन्छ। परिवर्तनशील ब्याजदरका ट्रेजरी बन्ड (Floating-Rate Treasury Bonds (FRTB)) को अवधि करिब ३ वर्ष हुन्छ। बङ्गलादेश सरकारी लगानी सुकुक (Bangladesh Government Investment Sukuk (BGIS)) ले पनि यो प्रस्तावलाई पूरक बनाउँछ। राष्ट्रिय बचतपत्र, जसलाई सन्चयपत्र (Sanchayapatra) पनि भनिन्छ, र सन्चयबन्ड एक्सचेन्जमा किनबेच हुँदैनन् र खुद्रा लगानीकर्ताका लागि हुन्। सेयर, कोष वा कर्पोरेट बन्डमा लगानी गर्न सामान्यतः दर्ता भएको ब्रोकर र बङ्गलादेशको केन्द्रीय धितोपत्र निक्षेपागार (Central Depository Bangladesh (CDBL)) वा निक्षेप सहभागी (Depository Participant (DP)) सँगको लाभग्राही स्वामी निक्षेप खाता (BO account) आवश्यक हुन्छ। नाममा छुट्याइएको BO खाताले धितोपत्रको मालिक स्पष्ट पहिचान गर्छ; पूल गरिएको खाता स्पष्ट रूपमा पुष्टि भएको सम्झौताका आधारमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। DP ले ग्राहकका सम्पत्ति आफ्नो होल्डिङसँग मिसाउनु हुँदैन। खाता सक्रिय भएमा खातावालाले कम्तीमा मासिक र निष्क्रिय भएमा कम्तीमा त्रैमासिक विवरण पाउँछ। उपलब्ध हुन सक्ने निक्षेप सेवामा मौज्दात जाँच, SMS वा इमेल सूचना, लाभांश जम्मा, हस्तान्तरण, अभौतिकीकरण, भौतिकीकरण, रोक्का तथा धितोपत्र धितो राख्ने र फुकुवा गर्ने काम पर्छन्। अनलाइन BO खाता खोल्न सामान्यतया मोबाइल नम्बर वा इमेल ठेगाना, NID वा Smart Card, बैंकको प्रमाण, तस्बिर र हस्ताक्षर आवश्यक हुन्छ। अनिवासी बङ्गलादेशी र अन्य विदेशी लगानीकर्ताले अनुमति दिइएका पोर्टफोलियो लगानीका लागि अधिकृत डिलर बैंक (Authorised Dealer Bank (AD)) सँग अनिवासी लगानीकर्ता टाका खाता (Non-Resident Investor Taka Account (NITA)) प्रयोग गर्छन्। स्वतन्त्र रूपमा रूपान्तरण गर्न सकिने विदेशी मुद्राबाट सामान्य बैंकिङ माध्यममार्फत रकम पठाइन्छ। अनुमति प्राप्त लगानीमा सूचीबद्ध धितोपत्र, BGTB, AIF र OMF लगायत पर्छन्। समीक्षा गरिएको जानकारीअनुसार Bangladesh Bank को FPI पोर्टलले सामान्य अधिकतम सीमा उल्लेख गर्दैन; AD, KYC र करसम्बन्धी जाँच भने आवश्यक रहन्छन्। लागू कर नियमअनुसार आम्दानी र बिक्रीबाट आएको रकम NITA मार्फत विदेशी मुद्रामा फिर्ता लैजान सकिन्छ। एक्सचेन्जमार्फत हुने पोर्टफोलियो लगानीका लागि सामान्यतः Bangladesh Bank को पूर्वस्वीकृति चाहिँदैन, तर AD मार्फत भुक्तानी तथा सेटलमेन्ट गर्नुपर्छ। खुद्रा लगानीकर्ताले तोकिएको बैंक वा प्राथमिक डिलर (Primary Dealer (PD)) मार्फत सरकारी बन्ड किन्न सक्छन्। समीक्षा गरिएको जानकारीअनुसार लिलामीमा न्यूनतम 100,000 टाका वा त्यसको गुणनफल बराबरको बोल आवश्यक हुन्छ; हालको Bangladesh Bank पात्रो जाँच्नुपर्छ। दोस्रो बजारको कारोबार बैंक, PD, बैंकबाहेकका वित्तीय संस्था वा एक्सचेन्जमार्फत हुन सक्छ। ट्रेजरी बिल अंकित मूल्यभन्दा कममा जारी हुन्छन् र परिपक्वतामा अंकित मूल्यमै फिर्ता गरिन्छन्। BGTB ले सामान्यतः अर्धवार्षिक कुपन र परिपक्वतामा साँवा तिर्छन्। मूल्य र प्रतिफल बजार वा लिलामी अवस्थाले निर्धारण गर्छन्। उपयुक्त लगानी उद्देश्य, समयावधि, तरलता आवश्यकता र जोखिम सहनशीलतामा निर्भर हुन्छ। विभिन्न सम्पत्ति वर्ग, क्षेत्र र परिपक्वतामा लगानी बाँड्दा एकै ठाउँमा जोखिम केन्द्रित हुने सम्भावना घट्न सक्छ। सेयरका लागि एक्सचेन्जमा सूचीकरण, विवरण पुस्तिका, वार्षिक प्रतिवेदन, कर्पोरेट सुशासन, आम्दानी र नगद प्रवाह, लाभांश इतिहास, मूल्याङ्कन र कारोबार अन्तरजस्ता पक्ष सान्दर्भिक हुन्छन्। कोष र AIF का लागि व्यवस्थापन कम्पनी, ट्रस्टी, संरक्षक, लगानी उद्देश्य, शुद्ध सम्पत्ति मूल्य, शुल्क तथा निकास र लगानी रोक्का अवधिको समीक्षा गर्नुपर्छ। यीमध्ये कुनै लगानीले प्रतिफलको ग्यारेन्टी गर्दैन। वास्तविक प्रतिफल भनेको नाममात्र प्रतिफलबाट मुद्रास्फीति, कर र शुल्क घटाएपछि रहने रकम हो। हरेक खरिद वा बिक्रीमा ब्रोकरले खरिद वा बिक्री नोट र कारोबार नोट दिन्छ। कारोबार नोटले कारोबारलाई कानुनी रूपमा पुष्टि गर्छ र मूल्य, शुल्क तथा सेटलमेन्ट पत्ता लगाउन सकिने गरी देखाउनुपर्छ। लगानीकर्ताले खरिद गर्दा समयमै भुक्तानी गर्न, बिक्री गर्दा धितोपत्र उपलब्ध गराउन, KYC र खाता विवरण सही राख्न तथा सहमत ब्रोकर शुल्क तिर्नुपर्छ। उनीहरूलाई मूल्य र ब्रोकर शुल्कको अभिलेख पत्ता लगाउन सकिने रूपमा पाउने, समयमै सेटलमेन्ट, वास्तविक धितोपत्र र उजुरी दर्ता गर्ने माध्यमको हक हुन्छ। उजुरी पहिले ब्रोकर, त्यसपछि एक्सचेन्ज र अन्त्यमा BSEC उजुरी माध्यम (BSEC Complaint Box) मा दिनुपर्छ। BSEC Investor Guide ले कारोबार मूल्यको अधिकतम १ प्रतिशत ब्रोकर शुल्क तोकेको छ। वास्तवमा लाग्ने दर फरक हुन सक्छ; एक्सचेन्ज, निक्षेप, कर, बैंक र विदेशी विनिमय खर्चसहित लिखित रूपमा पुष्टि गर्नुपर्छ। CDBL ले सामान्यतः निक्षेपका सबै खर्च BO खातावालालाई सिधै लगाउँदैन; DP ले शुल्क ग्राहकलाई सार्न सक्छ। सन् २०२५ को शुल्क परिवर्तनपछि वार्षिक BO खाता मर्मत शुल्क 150 टाका छ। लागू CDBL नियमअनुसार भुक्तानी नगरेमा खाता रोक्का वा बन्द हुन सक्छ। कम्पनी, कोष र ट्रस्टबाहेक केही करदाताका लागि समीक्षा गरिएको आयकर ऐन २०२३ अनुसार सूचीबद्ध धितोपत्रको पूँजीगत लाभमा १५ प्रतिशत कर लाग्छ। अनिवासी लगानीकर्ताको लाभांश, कुपन र रकम फिर्ता लैजाने प्रक्रियामा पनि अवस्था, धितोपत्र र लागू कर सन्धिअनुसार नियम फरक हुन्छन्; हालको जानकारी NBR (National Board of Revenue (NBR)) र AD बाट लिनुपर्छ। जोखिममा मूल्य घट्नु, उच्च अस्थिरता, जारीकर्ताले ऋण नतिर्नु, ब्याजदर र परिपक्वतासम्बन्धी जोखिम, मुद्रास्फीति, टाका र विदेशी मुद्राबीच विनिमयदर घटबढ, कम तरलता, फराकिलो कारोबार अन्तर, लगानी केन्द्रित हुनु, कमजोर कर्पोरेट सुशासन, ब्रोकर, निक्षेपागार, साइबर र ठगीसम्बन्धी जोखिम पर्छन्। सरकारी जारीकर्ता भए पनि सरकारी बन्ड ब्याजदर, मुद्रास्फीति, तरलता र विनिमयदरसम्बन्धी जोखिममा पर्छन्। कर्पोरेट बन्ड र AIF बेच्न विशेष कठिन हुन सक्छ; खरिदअघि लगानी रोक्का अवधि र निकासका नियम जाँच्नुहोस्। Bangladesh Bank ले भर्चुअल सम्पत्ति र भर्चुअल मुद्रालाई मुद्रा वा लगानीको रूप मान्यता दिँदैन। सन् २०२२ सेप्टेम्बर १५ को विदेशी विनिमय परिपत्र २४ (FE Circular 24) अन्तर्गत यस्ता कारोबारको किनबेच, सटही, हस्तान्तरण र ब्रोकर सेवा निषेधित छन्। यो जानकारी सन् २०२६ सेप्टेम्बर ५ सम्म अनुसन्धान गरिएको अवस्थामा आधारित छ।