ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਪੜਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਢਾਂਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਉਪਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (upazilas), ਨਗਰਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਟੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾਵਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ, ਸਥਾਨਕ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਰੱਥਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਮਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 0–14, 15–64 ਅਤੇ 65 ਜਾਂ ਵੱਧ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2022 ਦੀ Population and Housing Census ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਨੁਪਾਤ 52.64 ਸੀ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 56.09 ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 45.63। ਇਹ ਅੰਕੜਾ-ਵਰਗ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਸਥਾਨਕ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਉਮਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਸਕੂਲ ਦਾਖ਼ਲੇ, ਵਿਆਹ, ਉਮਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ-ਪੱਤਰ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ NID ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਤੇ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਲਗਭਗ 11–13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਤੇ ਹੇਠਲੀ ਮਾਧਿਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ, 14–15 ’ਤੇ ਮਾਧਿਮਿਕ ਅਤੇ 16–17 ’ਤੇ ਉੱਚ ਮਾਧਿਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਪਹੁੰਚ ਥਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੰਮਕਾਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਬਦਲਾਅ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। 14 ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਜਿਸਟਰਡ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀ ਜਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਹੱਦ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ 30 ਘੰਟੇ ਹੈ; ਹੋਰ ਅਦਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੱਤ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ 42 ਘੰਟੇ। ਰਾਤ 7 ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕੰਮ, ਭੂਗਰਭੀ ਕੰਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਕੰਮ ਮਨਾਹੀ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਮਰ ਬੱਚੇਪਣ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਆਮ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। Child Marriage Restraint Act 2017 ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਬਾਲਗ ਮਰਦ 21 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਔਰਤ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, NID, ਸਕੂਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਉਮਰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਛੋਟ ਲਈ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਸਮਾਜ-ਭਲਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਨਿੱਜੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। National Youth Policy 2017 ਉਮਰ 18–35 ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅੰਕੜੇ 15–29 ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਇੱਕੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਿੱਖਿਆ, ਹੁਨਰ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਉਦਯਮਤਾ, ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। Ministry of Youth and Sports ਅਧੀਨ Department of Youth Development ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਹੈ; ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਂ ਕੰਮ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਘੱਟ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਪਰਵਾਸ ਅਤੇ ਹੁਨਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਪਰਵਾਸ, ਵਿਧਵਾਪਣ ਅਤੇ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ-ਬਦਲਾਵਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ National Policy on Older Persons 2013 ਨੀਤੀ-ਢਾਂਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 2025–26 Old Age Allowance ਲਈ ਯੋਗ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ, ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 65 ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ 62 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ, ਜਨਮ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ NID ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ BDT 10,000 ਦੀ ਔਸਤ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਆਮਦਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੇਸਹਾਰਾ, ਬੇਜ਼ਮੀਨ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਵਿਧਵਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 61 ਲੱਖ ਲਾਭਪਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਭੱਤਾ BDT 650 ਮਹੀਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਏਜੰਟ ਬੈਂਕਿੰਗ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਨਸ਼ਨ, Vulnerable Group Development ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ NGO ਦਾ ਹੋਰ ਨਿਯਮਿਤ ਲਾਭ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਦੇਖਭਾਲ-ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਦੇਖਭਾਲ ਗ੍ਰੇਡ ਜਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਭੱਤੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। Parents Maintenance Act 2013 ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਕੱਪੜੇ, ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਸਹਾਇਤਾ ਖੰਡਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਅਪਾਹਜਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। Department of Social Services ਅਪਾਹਜਤਾ ਭੱਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ Disability Information System ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਛੋੜਾ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਜਾਂ ਆਫ਼ਤਕਾਲੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹਨ। Child Helpline 1098 ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬਚਾਅ, ਕੌਂਸਲਿੰਗ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਰੈਫ਼ਰਲ ਲਈ 24 ਘੰਟੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। Women and Children Violence Helpline 109, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੰਬਰ 999, ਅੱਗ-ਬੁਝਾਊ ਸੇਵਾ 102 ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ 1090 ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪੁਲਿਸ, ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ NGO ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਜੋੜ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ National Legal Aid Services Organization ਪੋਰਟਲ ’ਤੇ 16699 ਹੈ; ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਲਿਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਹਾਲੇ ਵੀ 16430 ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਬਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਮਾਜਕ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਅਣਇੱਛਤ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਬਿਮਾਰੀ, ਅਪਾਹਜਤਾ, ਵਿਧਵਾਪਣ, ਅਨਾਥਪਣ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਲੀ ਲਾਭ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਜਟ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ, ਚੋਣ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਮਰੱਥਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੌਟਲਾਈਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਫ਼ੀਸ ਦੱਸੀ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਪਰ ਆਵਾਜਾਈ, ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਜਾਂ ਸੇਵਾ-ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।