બાંગ્લાદેશમાં માધ્યમો

બાંગ્લાદેશમાં તમામ મીડિયાની એક જ રાજ્ય સત્તા નથી અને દરેક મીડિયા સેવાને જોડતું દેશવ્યાપી પોર્ટલ પણ નથી. જવાબદારીઓ Ministry of Information and Broadcasting, Department of Information (તথ্য অধিদফতর (PID)), Bangladesh Telecommunication Regulatory Commission (BTRC), Bangladesh Press Council, Bangladesh Television, Bangladesh Betar, Press Institute Bangladesh, National Institute of Mass Communication, Information Commission અને Copyright Office સહિતની સંસ્થાઓમાં વહેંચાયેલી છે. Printing Presses and Publications (Declaration and Registration) Act 1973 હેઠળ પ્રકાશન પહેલાં અખબારો અને સમાચાર એજન્સીઓએ ઘોષણા અને નોંધણી કરાવવી જરૂરી છે. આ માટે District Magistrate જવાબદાર છે. Bangladesh Press Council, Bangladesh Press Council Act 1974 હેઠળ કાર્ય કરે છે, અખબારી સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે અને પત્રકારિતાના ધોરણો અંગેની ફરિયાદો સંભાળે છે. Code of Conduct for Journalists, Newspapers and News Agencies 1993નો છે અને તેમાં 2002માં સુધારો થયો હતો. ફરિયાદ Press Councilના Secretaryને લેખિતમાં આપવી જોઈએ અને તેમાં મીડિયા સંસ્થા, અહેવાલ, ફરિયાદનાં કારણો, ઉપલબ્ધ પુરાવા, અગાઉનો જવાબ અથવા પ્રકાશનની સ્થિતિ અને સમાંતર અદાલતી કાર્યવાહી ન હોવાનો નિવેદન હોવો જોઈએ. ઘોષણા નકારવા સામે વધુમાં વધુ 45 દિવસમાં અપીલ કરી શકાય છે; રદ કરવાની કાર્યવાહી સામેની અપીલ માટે વધુમાં વધુ 60 દિવસ છે. ઑનલાઇન સમાચાર પોર્ટલ માટે PID નોંધણી, નવીકરણ અને ટેન્ડર પ્રક્રિયા કરે છે તથા નોંધાયેલા પોર્ટલ અને IP ટેલિવિઝન સેવાઓની યાદી રાખે છે. દરેક પ્રક્રિયા માટે ફી અને સમયમર્યાદા એકસરખી રીતે પ્રકાશિત નથી. Bangladesh Television (BTV) બાંગ્લા અને અંગ્રેજીમાં સમાચાર તથા શિક્ષણ, આરોગ્ય, માહિતી અને મનોરંજનના કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. તેની ભૂમિ-આધારિત સેવા દિવસના આશરે 17.5 કલાક અને સેટેલાઇટ સેવા 24 કલાક ચાલે છે; BTV જણાવે છે કે તેની પાસે બે સંપૂર્ણ ટેલિવિઝન કેન્દ્રો, 14 રિલે સ્ટેશનો અને આશરે 95 ટકા ભૂમિ તથા 97 ટકા વસ્તી સુધી આવરણ છે. BTV વેબ સ્ટ્રીમ, એપ, Facebook અને YouTube મારફતે પણ સામગ્રી આપે છે. Bangladesh Betar AM, FM અને શોર્ટવેવનો ઉપયોગ કરે છે તથા લાઇવ સેવાઓ, એપ, કાર્યક્રમ અને સમાચાર આર્કાઇવ, શ્રોતાઓના ક્લબ તથા પ્રતિસાદ, ફરિયાદ અને માહિતીના માર્ગો આપે છે. ટેલિવિઝન રિસેપ્શન, કેબલ પ્રદાતા, સિગ્નલ પ્રસારણ, વિતરણ અને વિદેશી પે ચૅનલ માટે અલગ લાઇસન્સ પ્રક્રિયાઓ લાગુ પડે છે. BTRC અન્ય બાબતો સાથે ફ્રિક્વન્સી, સેટેલાઇટ, લેન્ડિંગ અધિકારો અને ટેલિકમ્યુનિકેશન માળખાની દેખરેખ રાખે છે. કેબલ અને વિતરણની મંજૂરી માટે અરજી myGov અથવા BTV મારફતે કરી શકાય છે અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રની ભલામણ જરૂરી હોઈ શકે છે. સ્ટ્રીમિંગ પ્લેટફોર્મ પર આધારિત અને વિખરાયેલું છે. BTRCના દસ્તાવેજો IP આધારિત સ્ટ્રીમિંગ સેવાઓ, IPTV અને વિડિયો-ઑન-ડિમાન્ડ વચ્ચે ભેદ કરે છે; ISP દ્વારા અપાતી અમુક OTT અથવા IoT સેવાઓ માટે ISP Guidelineની કલમ 20.3 નવી માર્ગદર્શિકા બાકી હોય ત્યારે BTRCની અગાઉથી મંજૂરી માંગે છે. એકસરખી રાષ્ટ્રીય સૂચિ, જાહેર પ્રવેશ પોર્ટલ અથવા સામાન્ય સબ્સ્ક્રિપ્શન કિંમત દસ્તાવેજિત નથી. વપરાશકર્તાને સામાન્ય રીતે યોગ્ય ઉપકરણ, ડેટા જોડાણ અથવા બ્રોડબૅન્ડ અને પ્લેટફોર્મ પ્રમાણે ખાતું જોઈએ. ખર્ચમાં ઇન્ટરનેટ અથવા મોબાઇલ ટેરિફ અને સંભવિત પ્લેટફોર્મ ફીનો સમાવેશ થાય છે. One Country One Rate અંગેના જૂના પ્રકાશનમાં 5 Mbps માટે દર મહિને વધુમાં વધુ 500 BDT, 10 Mbps માટે 800 BDT અને 20 Mbps માટે 1,200 BDT જણાવાયા હતા; હાલનો ખર્ચ આપતાં પહેલાં 2026ની ટેરિફ સૂચનાઓ ફરી તપાસવી જોઈએ. સામાજિક નેટવર્ક પ્રકાશન, ટિપ્પણી, જાણ, સામાજિક સંગઠન અને જાહેર માહિતી શક્ય બનાવે છે. ખાનગી સોશિયલ મીડિયા ખાતાં માટે સામાન્ય લાઇસન્સની જરૂરિયાત દસ્તાવેજિત નથી; ઑનલાઇન સમાચાર પોર્ટલની નોંધણી દરેક વ્યક્તિગત પોસ્ટ માટેની મંજૂરી નથી. પ્લેટફોર્મની શરતો ઉપરાંત 2026માં સૂચિબદ્ધ Cyber Security Act અને Personal Data Protection Act સહિતના હાલના રાષ્ટ્રીય કાનૂની આધાર લાગુ પડે છે. જુલાઈ 2026માં સાયબર સુરક્ષા કાયદાના સુધારા હજી ચર્ચામાં હોવાથી કાનૂની સ્થિતિ બદલાતી રહે છે. ચોક્કસ સામગ્રી દૂર કરવી, જાણ કરવી અથવા ફોજદારી નિયમો લાગુ કરવા માટે તે સમયે અમલમાં રહેલો કાયદો તપાસવો જરૂરી છે. ખોટી માહિતી, દ્વેષપૂર્ણ ભાષણ, બુલિંગ, હેરાનગતિ, નુકસાનકારક સામગ્રી અને વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર થવી સામાન્ય જોખમોમાં આવે છે. પત્રકાર તરીકે કામ કરવા માટે સામાન્ય કાનૂની વ્યાવસાયિક લાઇસન્સ દસ્તાવેજિત નથી. PIDની Press Accreditation Policy 2025 પ્રવેશના પુરાવા તરીકે માન્યતા આપે છે, પરંતુ તે વ્યવસાય કરવા માટેનો સામાન્ય અધિકાર સ્થાપિત કરતી નથી. માન્યતા પાછી ખેંચવા સામે Press Accreditation Appeal Committeeનો સંપર્ક કરી શકાય છે. Press Institute Bangladesh છાપાં, ઇલેક્ટ્રોનિક અને ઑનલાઇન પત્રકારો માટે ડિજિટલ, મોબાઇલ, ડેટા, ફોટો, તપાસાત્મક, બાળ અને સમુદાય રેડિયો પત્રકારિતાની તાલીમ આપે છે. વ્યક્તિગત રીતે અથવા સંસ્થા કે પ્રેસ ક્લબ મારફતે અરજી કરી શકાય છે. National Universityનો Postgraduate Diploma in Journalism (PGDJ) કાર્યક્રમ એક વર્ષનો, બે સેમેસ્ટર અને 40 ક્રેડિટનો છે; તેમાં 50 બેઠકો છે અને તાજેતરમાં અરજી ફી 600 BDT તથા અભ્યાસક્રમ ફી 16,000 BDT હતી. તારીખો બદલાઈ શકે છે અને 60 ટકા હાજરી જરૂરી છે. National Institute of Mass Communication ઑનલાઇન અરજી સાથે સરકારી સંચાર તાલીમ પણ આપે છે. બાળસુરક્ષામાં મીડિયા સાક્ષરતા, સુરક્ષિત ખાતા-સેટિંગ, સ્રોત ચકાસવો, સમસ્યાજનક સામગ્રી અવરોધવી અને જાણ કરવી તથા વયસ્કો અથવા શિક્ષકોનો સહારો લેવાનો સમાવેશ થાય છે. BTRC માતા-પિતાના માર્ગદર્શન અને સુરક્ષિત ઇન્ટરનેટ વપરાશ માટે સંસાધનો આપે છે. UNICEF Bangladeshના 2025ના U-Report સર્વેમાં આશરે 29,000 ભાગ લેનારાઓમાંથી લગભગ બે તૃતીયાંશે સામાજિક મીડિયા પર ખોટી માહિતીને તણાવનો મોટો સ્રોત ગણાવી હતી; આશરે સાતમા ભાગે બુલિંગ અથવા નકારાત્મક ટિપ્પણીઓ, 14 ટકાએ નુકસાનકારક અથવા વ્યથિત કરતી સામગ્રી અને 17 ટકાએ ઑનલાઇન ઓછી સુરક્ષા અનુભવવાની જાણ કરી. સામાજિક મીડિયા ખાતાં માટે એકસરખી દેશવ્યાપી કાનૂની વયમર્યાદા તપાસેલા સત્તાવાર સ્રોતોમાં દસ્તાવેજિત નથી. પહોંચ અસમાન છે; MICS 2025 મુજબ 72.1 ટકા ઘરોમાં ઘરે ઇન્ટરનેટ છે. બંધારણનો કલમ 39 વિચાર, અંતઃકરણ, વાણી, અભિવ્યક્તિ અને અખબારી સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે. અન્ય બાબતો સાથે રાજ્ય સુરક્ષા, વિદેશી રાજ્યો સાથેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો, જાહેર વ્યવસ્થા, શિષ્ટતા અને નૈતિકતા, અદાલતનો અનાદર, બદનક્ષી અથવા ઉશ્કેરણીને લગતી મર્યાદાઓ હોઈ શકે છે. કલમ 43 વાજબી કાનૂની મર્યાદાને આધીન સંચાર અને ગોપનીયતાનું રક્ષણ કરે છે. Right to Information Act 2009 હેઠળ બાંગ્લાદેશના નાગરિકો જવાબદાર સત્તા પાસેથી લેખિતમાં, ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે અથવા ઇમેઇલથી માહિતી માગી શકે છે. સામાન્ય રીતે 20 કાર્યદિવસમાં જવાબ આપવો પડે છે; બીજી સત્તા સંકળાયેલી હોય તો મહત્તમ 30 કાર્યદિવસમાં. ઇનકારની જાણ દસ કાર્યદિવસમાં કરવી જોઈએ. અપીલનો નિર્ણય 15 કાર્યદિવસમાં આવવો જોઈએ; ત્યારબાદ 30 દિવસમાં Information Commissionમાં ફરિયાદ કરી શકાય છે. જીવન, ધરપકડ અથવા મુક્તિ સંબંધિત માહિતી કાનૂની અપવાદ લાગુ ન પડે તો 24 કલાકમાં આપવી જોઈએ. Copyright Act 2023 અન્ય બાબતો સાથે સાહિત્યિક, નાટ્ય અને સંગીત કૃતિઓ, ધ્વનિ રેકોર્ડિંગ, ફિલ્મ, રેડિયો અને ટેલિવિઝન સામગ્રી તથા સોફ્ટવેરનું રક્ષણ કરે છે. નોંધણી ફરજિયાત નથી, પરંતુ પુરાવા તરીકે ઉપયોગી થઈ શકે છે. આર્થિક અધિકારો હસ્તાંતરિત અથવા લાઇસન્સ થઈ શકે છે; લેખકના અધિકારો અને આર્થિક અધિકારોનું માન રાખવું જરૂરી છે. ચોક્કસ ઉપયોગ માટે Copyright Officeની હાલની ફી અને લાગુ શરતો તપાસો. તેથી માહિતી માગવી, Press Councilમાં ફરિયાદ કરવી, અપીલ કરવી, માન્યતા અને નોંધણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવો, BTV અથવા Bangladesh Betarને પ્રતિસાદ આપવો તથા પત્રકારિતાની તાલીમ લેવી શક્ય છે. UNICEF U-Report યુવાનોની ભાગીદારી અંગે વધારાના આંકડા આપે છે, પરંતુ કાનૂની હક સ્થાપિત કરતું નથી.