बांगलादेशातील माध्यमे

बांगलादेशात सर्व माध्यमांसाठी एकच सरकारी प्राधिकरण किंवा सर्व सेवा एकत्र आणणारे देशव्यापी पोर्टल नाही. माहिती व प्रसारण मंत्रालय, माहिती विभाग (তথ্য অধিদফতর (PID)), बांगलादेश दूरसंचार नियामक आयोग (BTRC), बांगलादेश प्रेस परिषद, Bangladesh Television, Bangladesh Betar, प्रेस इन्स्टिट्यूट बांगलादेश, राष्ट्रीय जनसंवाद संस्था, माहिती आयोग आणि कॉपीराइट कार्यालय यांच्यात जबाबदाऱ्या विभागलेल्या आहेत. Printing Presses and Publications (Declaration and Registration) Act 1973 अंतर्गत वृत्तपत्रे आणि वृत्तसंस्थांना प्रकाशनापूर्वी घोषणा व नोंदणी आवश्यक आहे. जिल्हा दंडाधिकारी यासाठी जबाबदार असतो. Bangladesh Press Council Act 1974 अंतर्गत बांगलादेश प्रेस परिषद कार्य करते; ती वृत्तपत्र स्वातंत्र्याचे संरक्षण करते आणि पत्रकारितेच्या निकषांबाबतच्या तक्रारी हाताळते. पत्रकार, वृत्तपत्रे आणि वृत्तसंस्थांसाठीची आचारसंहिता 1993 ची असून 2002 मध्ये दुरुस्त झाली. तक्रार प्रेस परिषदेच्या सचिवांकडे लिखित द्यावी; त्यात माध्यम संस्था, बातमी, तक्रारीची कारणे, उपलब्ध पुरावे, आधीचे उत्तर किंवा प्रकाशनाची स्थिती आणि समांतर न्यायालयीन कार्यवाही नसल्याचे निवेदन असावे. घोषणानाम नाकारल्याविरुद्ध कमाल 45 दिवसांत, तर रद्द केल्याविरुद्ध कमाल 60 दिवसांत अपील करता येते. ऑनलाइन वृत्त पोर्टलसाठी PID नोंदणी, नूतनीकरण आणि निविदा प्रक्रिया करते तसेच नोंदणीकृत पोर्टल व IP दूरदर्शन सेवांची यादी ठेवते. सर्व प्रक्रियांसाठी शुल्क व प्रक्रिया कालावधी एकसमान प्रकाशित नाहीत. Bangladesh Television (BTV) बंगाली व इंग्रजी भाषांत बातम्या आणि शैक्षणिक, आरोग्य, माहितीपर व मनोरंजन कार्यक्रम प्रसारित करते. त्याची भूपृष्ठीय सेवा दररोज सुमारे 17.5 तास आणि उपग्रह सेवा 24 तास चालते; BTV नुसार त्याची दोन पूर्ण दूरदर्शन केंद्रे, 14 पुनर्प्रेषण केंद्रे असून सुमारे 95 टक्के भूभाग आणि 97 टक्के लोकसंख्येपर्यंत पोहोच आहे. BTV वेब प्रवाह, अॅप्स, Facebook आणि YouTube द्वारेही सामग्री वितरित करते. Bangladesh Betar AM, FM आणि शॉर्टवेव्ह वापरते; थेट सेवा, अॅप्स, कार्यक्रम व बातम्यांची अभिलेखागारे, श्रोता क्लब आणि अभिप्राय, तक्रार व माहितीचे मार्ग उपलब्ध करते. दूरदर्शन ग्रहण, केबल पुरवठादार, सिग्नल प्रसारण, वितरण आणि परदेशी सशुल्क वाहिन्यांसाठी स्वतंत्र परवाना मार्ग आहेत. BTRC वारंवारता, उपग्रह, लँडिंग अधिकार आणि दूरसंचार पायाभूत सुविधांवर देखरेख करते. केबल व वितरण परवानग्यांसाठी अर्ज myGov किंवा BTV मार्फत देता येतात; जिल्हा प्रशासनाची शिफारस आवश्यक असू शकते. स्ट्रीमिंग प्लॅटफॉर्मनुसार बदलते आणि विखुरलेले आहे. BTRC दस्तऐवज IP-आधारित स्ट्रीमिंग सेवा, IPTV आणि मागणीनुसार व्हिडिओ यांत फरक करतात; इंटरनेट सेवा पुरवठादारांच्या काही OTT किंवा IoT सेवांसाठी ISP Guideline मधील कलम 20.3 नुसार नवीन मार्गदर्शक तत्त्वे येईपर्यंत BTRC ची पूर्वपरवानगी आवश्यक आहे. एकसमान राष्ट्रीय सूची, सार्वजनिक प्रवेश पोर्टल किंवा सर्वसाधारण सदस्यता किंमत दस्तऐवजीकृत नाही. वापरकर्त्यांना सहसा योग्य उपकरण, डेटा जोडणी किंवा ब्रॉडबँड आणि प्लॅटफॉर्मनुसार खाते आवश्यक असते. खर्चात इंटरनेट किंवा मोबाइल दर आणि संभाव्य प्लॅटफॉर्म शुल्क असते. One Country One Rate वरील जुन्या प्रकाशनात 5 Mbps साठी दरमहा कमाल 500 BDT, 10 Mbps साठी 800 BDT आणि 20 Mbps साठी 1,200 BDT नमूद होते; सध्याची किंमत सांगण्यापूर्वी 2026 चे दरविषयक आदेश पुन्हा तपासावेत. सामाजिक नेटवर्कवर प्रकाशन, टिप्पणी, तक्रार, सामाजिक संघटन आणि सार्वजनिक माहिती देणे शक्य आहे. खाजगी सामाजिक-माध्यम खात्यांसाठी सर्वसाधारण परवाना अट दस्तऐवजीकृत नाही; ऑनलाइन वृत्त पोर्टलची नोंदणी प्रत्येक वैयक्तिक पोस्टसाठी परवानगी ठरत नाही. प्लॅटफॉर्मच्या अटींबरोबर 2026 मध्ये सूचीबद्ध Cyber Security Act आणि Personal Data Protection Act यांसारखे सध्याचे राष्ट्रीय कायदेशीर आधार लागू होतात. जुलै 2026 मध्ये सायबर सुरक्षा कायद्यातील दुरुस्त्यांवर चर्चा सुरू असल्याने कायदेशीर स्थिती बदलती आहे. विशिष्ट सामग्री हटवणे, तक्रार करणे किंवा गुन्हेगारी नियम यांचे मूल्यमापन सध्या लागू कायद्याच्या आधारेच करता येते. चुकीची माहिती, द्वेषपूर्ण भाषण, छळ, धमकावणे, हानिकारक सामग्री आणि वैयक्तिक माहिती उघड करणे हे सर्वसाधारण धोके आहेत. पत्रकारितेसाठी सर्वसाधारण वैधानिक व्यावसायिक परवाना असल्याचे दस्तऐवजीकरण नाही. PID ची Press Accreditation Policy 2025 प्रवेशाचा पुरावा म्हणून अधिप्रमाणन देते; मात्र पत्रकारिता करण्याचा सर्वसाधारण अधिकार निर्माण करत नाही. अधिप्रमाणन मागे घेतल्यास Press Accreditation Appeal Committee कडे दाद मागता येते. Press Institute Bangladesh मुद्रित, इलेक्ट्रॉनिक आणि ऑनलाइन पत्रकारांसाठी डिजिटल, मोबाइल, डेटा, छायाचित्र, शोधपत्रकारिता, बाल आणि सामुदायिक रेडिओ वार्तांकनासह प्रशिक्षण देते. वैयक्तिकरित्या किंवा संस्था अथवा प्रेस क्लबमार्फत अर्ज करता येतो. National University चा पत्रकारितेतील पदव्युत्तर पदविका (PGDJ) कार्यक्रम एक वर्षाचा असून दोन सत्रे आणि 40 क्रेडिट्स आहेत; 50 जागा असून अलीकडील अर्ज शुल्क 600 BDT आणि अभ्यासक्रम शुल्क 16,000 BDT होते. तारखा बदलू शकतात आणि 60 टक्के उपस्थिती आवश्यक आहे. National Institute of Mass Communication सरकारी संवाद प्रशिक्षणासाठी ऑनलाइन अर्जही स्वीकारते. बालसंरक्षणात माध्यम साक्षरता, सुरक्षित खाते सेटिंग्ज, स्रोत पडताळणी, अडवणे व तक्रार नोंदवणे आणि प्रौढ किंवा शिक्षकांचे सहाय्य यांचा समावेश होतो. BTRC पालक मार्गदर्शन आणि सुरक्षित इंटरनेट वापराबाबत साधने देते. 2025 च्या UNICEF Bangladesh U-Report सर्वेक्षणात सुमारे 29,000 सहभागींपैकी अंदाजे दोन-तृतीयांशांनी चुकीची माहिती सामाजिक माध्यमांवरील तणावाचे मोठे कारण असल्याचे सांगितले; सुमारे एक-सप्तमांशाने छळ किंवा नकारात्मक टिप्पण्या, 14 टक्क्यांनी हानिकारक किंवा त्रासदायक सामग्री आणि 17 टक्क्यांनी ऑनलाइन कमी सुरक्षित वाटल्याचे नोंदवले. सामाजिक-माध्यम खात्यांसाठी देशव्यापी एकसमान वैधानिक किमान वय अधिकृत तपासलेल्या स्रोतांत दस्तऐवजीकृत नाही. प्रवेश समान नाही; MICS 2025 नुसार 72.1 टक्के कुटुंबांना घरात इंटरनेट उपलब्ध आहे. घटनेचे कलम 39 विचार, विवेक, भाषण, अभिव्यक्ती आणि प्रेस स्वातंत्र्याचे संरक्षण करते. मर्यादांमध्ये राज्य सुरक्षा, परदेशी राज्यांशी मैत्रीपूर्ण संबंध, सार्वजनिक सुव्यवस्था, सभ्यता व नैतिकता, न्यायालयाचा अवमान, बदनामी किंवा चिथावणी यांचा समावेश असू शकतो. कलम 43 वाजवी कायदेशीर निर्बंधांच्या अधीन राहून संदेशवहन आणि गोपनीयतेचे संरक्षण करते. Right to Information Act 2009 अंतर्गत बांगलादेशी नागरिक जबाबदार प्राधिकरणाकडे लिखित, इलेक्ट्रॉनिक किंवा ईमेलद्वारे माहिती मागू शकतात. सामान्यतः 20 कामकाजाच्या दिवसांत, किंवा दुसरे प्राधिकरण सहभागी असल्यास कमाल 30 कामकाजाच्या दिवसांत उत्तर द्यावे; नकार 10 कामकाजाच्या दिवसांत कळवावा. अपीलाचा निर्णय 15 कामकाजाच्या दिवसांत द्यावा; त्यानंतर 30 दिवसांत माहिती आयोगाकडे तक्रार करता येते. जीवित, अटक किंवा सुटकेशी संबंधित माहिती वैधानिक अपवाद नसल्यास 24 तासांत द्यावी. Copyright Act 2023 साहित्यिक, नाट्य आणि संगीत कलाकृती, ध्वनिमुद्रणे, चित्रपट, रेडिओ व दूरदर्शन सामग्री आणि सॉफ्टवेअर यांचे संरक्षण करतो. नोंदणी बंधनकारक नाही, पण पुरावा म्हणून उपयोगी ठरू शकते. आर्थिक हक्क हस्तांतरित किंवा परवान्याने देता येतात; लेखकांचे हक्क आणि आर्थिक हक्क जपणे आवश्यक आहे. विशिष्ट वापरासाठी सध्याचे शुल्क आणि कॉपीराइट कार्यालयाच्या अटी तपासाव्यात. माहिती विनंत्या, प्रेस परिषद तक्रारी, अपील, अधिप्रमाणन व नोंदणी प्रक्रिया, BTV किंवा Bangladesh Betar ला अभिप्राय आणि पत्रकारिता प्रशिक्षण यांद्वारे सहभाग शक्य आहे. UNICEF U-Report तरुणांकडील अतिरिक्त सहभागविषयक आकडेवारी देते; मात्र ते कायदेशीर हक्क निर्माण करत नाही.