बांगलादेशातील निसर्ग

बांगलादेशात निसर्गाशी संबंधित सर्व बाबींसाठी एकच प्राधिकरण नाही. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय राष्ट्रीय चौकट देते; बांगलादेश वन विभाग जंगले, वन्यजीव आणि अनेक संरक्षित क्षेत्रे व्यवस्थापित करतो. पर्यावरण विभाग पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या क्षेत्रांचे काम पाहतो. मत्स्य विभाग जलस्रोत आणि मत्स्यव्यवस्थापन करतो. बांगलादेश राष्ट्रीय वनस्पतिशास्त्रीय संग्रहालय, बांगलादेश वन संशोधन संस्था, स्थानिक प्रशासन आणि अंमलबजावणी आवश्यक असल्यास नौदल किंवा पोलीसही संशोधन, व्यवस्थापन किंवा अंमलबजावणीत सहभागी असतात. देशातील प्रमुख नैसर्गिक प्रदेशांत नैऋत्येकडील सुंदरबनचे खारफुटी व भरती-ओहोटीचे जंगल, चट्टोग्राम टेकड्या आणि सिल्हेटची डोंगराळ जंगले, मधुपूर व बरिंदची साल जंगले, हाओर व बील पाणथळ प्रदेश, चार आणि नव्याने तयार झालेली नदी बेटे, पूरमैदाने, नद्या आणि किनारपट्टी यांचा समावेश होतो. मोसमी पूर, भरती-ओहोटी, गाळ वाहून जाणे, त्रिभुज प्रदेशाची निर्मिती, नदीची धूप, जमीन साचून वाढणे आणि क्षारता जमिनीत शिरणे यांमुळे हे पर्यावरण सतत बदलते. चक्रीवादळ आणि वादळी भरतीमुळे परिसंस्था व प्रवेशावर परिणाम होऊ शकतो; आपत्ती प्रतिसाद आणि स्थलांतर हे स्वतंत्र आपत्ती व्यवस्थापनाच्या विषयात येतात. सुंदरबन राखीव वनक्षेत्र सुमारे 601,700 हेक्टर आहे. UNESCO जागतिक वारसा क्षेत्र सुमारे 139,700 हेक्टर असून त्यात तीन वन्यजीव अभयारण्ये आहेत. खारफुटीचे अधिवास, भरतीचे जलमार्ग आणि जोडलेले स्थलीय, गोड्या पाण्याचे व सागरी प्रदेश रॉयल बंगाल वाघ, ठिपकेदार हरिण, खाडीतील मगरी, डॉल्फिन आणि अनेक जलपक्ष्यांना आधार देतात. मासेमारी, मध व मेण गोळा करणे आणि इतर वनउत्पादने संवर्धनाला स्थानिक उपजीविकांशी थेट जोडतात. बांगलादेश वन विभागाच्या नोंदवहीत सुमारे 818,323.206 हेक्टर क्षेत्र व्यापणाऱ्या 58 संरक्षित क्षेत्रांच्या नोंदी आहेत. त्यांत राष्ट्रीय उद्याने, वन्यजीव अभयारण्ये, समुदाय संवर्धन क्षेत्रे, सफारी उद्याने, इको-पार्क, वनस्पती उद्याने, जैवविविधतेच्या विशेष संवर्धन क्षेत्रांचा आणि पारंपरिक वारसा किंवा कुंजबन स्थळांचा समावेश आहे. बांगलादेशात सुंदरबन आणि टांगुआर हाओर ही दोन Ramsar स्थळे आहेत; Swatch of No Ground यासह सागरी संरक्षित क्षेत्रे किंवा सागरी राखीव क्षेत्रेही घोषित आहेत. सीमा आणि सध्याची कायदेशीर स्थिती संबंधित राजपत्र किंवा बांगलादेश वन विभाग अथवा मत्स्य विभागाच्या अद्ययावत माहितीतून तपासावी. वन्यजीव संरक्षणात आशियाई हत्ती, हूलॉक गिबन, मासेमारी मांजर, गंगा नदी डॉल्फिन, इरावडी डॉल्फिन, घडियाल, खाडीतील मगर, सागरी कासवे, हिल्सा, स्थलांतरित जलपक्षी आणि गिधाडांसारख्या प्रजातींचा समावेश होतो. 2015 मध्ये राष्ट्रीय प्राणी रेड लिस्ट मूल्यांकनात 1,619 प्रजातींचा समावेश होता; वनस्पती रेड लिस्ट 2024 मध्ये प्रकाशित झाली. राष्ट्रीय श्रेणींचा जागतिक संवर्धन श्रेणींशी आपोआप मेळ बसत नाही. अधिवास नष्ट होणे व तुकडे पडणे, अतिशोषण, बेकायदेशीर व्यापार, प्रदूषण, आक्रमक प्रजाती, हवामानामुळे बदलणारी क्षारता आणि मासेमारीत अनपेक्षित पकड यांमुळे वेगवेगळ्या प्रजातींना वेगवेगळे धोके आहेत. वनक्षेत्रातील वस्ती, लाकूड व बिगर-लाकडी वनउत्पादने, शिकार, पकड, गोळा करणे आणि मासेमारी यांवर परवाने, संरक्षित क्षेत्रांचे नियम, व्यवस्थापन योजना, राजपत्रे आणि राष्ट्रीय कायदे लागू होतात. संबंधित कायद्यांत Wildlife (Conservation and Security) Act 2012, Bangladesh Environment Conservation Act 1995, Ecologically Critical Area Management Rules 2016, Bangladesh Biodiversity Act 2017, Forest Act 1927 आणि Marine Fisheries Act 2020 यांचा समावेश आहे. हिल्सा अभयारण्ये, मासेमारीबंदीचे कालखंड, जाळ्यांवरील निर्बंध आणि प्रजातीविशिष्ट नियम मासेमारी मर्यादित करू शकतात. सहव्यवस्थापन समित्यांत वन विभाग, वांशिक समुदाय आणि स्थानिक रहिवासी सहभागी असू शकतात; मात्र सहभागामुळे जमीन किंवा संसाधनांची मालकी आपोआप मिळत नाही. प्रवेश शुल्क, नौका परवाने, मार्गदर्शकाची अट, मोसमी बंदी, अनुमत उपकरणे आणि संकलनावरील निर्बंध स्थळानुसार बदलतात. बांगलादेश वन विभाग स्थळनिहाय तिकीट व रॉयल्टी माहिती देतो; काही दरांची पाने जुनी असू शकतात, म्हणून प्रवास किंवा व्यावसायिक कृतीपूर्वी सध्याचे शुल्क, परवानगी मार्ग, प्रक्रिया कालावधी आणि उघडे असण्याच्या अटी तपासाव्यात. निसर्गाधारित करमणुकीत वन्यजीव निरीक्षण, वनमार्ग, सुंदरबनातील नौकाभेटी, इको-पार्क आणि वनस्पती उद्याने येतात. सुरक्षिततेसाठी भरती-ओहोटी, प्रवाह, नौका, उष्णता, निर्जलीकरण, दुर्गम प्रवेश आणि वाघ, हत्ती, मगर किंवा सापांशी भेट यांचा विचार करा. प्रमुख संघर्षांत वनक्षेत्रावरील अतिक्रमण, जमीन वापरबदल, बेकायदेशीर वृक्षतोड व वन्यजीव व्यापार, खारफुटी व पाणथळ प्रदेशांवर परिणाम करणारे कोळंबीपालन, मासेमारीचा दबाव व अनपेक्षित पकड, जहाज वाहतूक, आवाज, प्रदूषण, पायाभूत सुविधा व ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटनाचा दबाव आणि मानव-वन्यजीव संघर्ष यांचा समावेश होतो. वन अकादमी, वन विज्ञान व तंत्रज्ञान संस्था, बांगलादेश राष्ट्रीय वनस्पतिशास्त्रीय संग्रहालय, विद्यापीठे आणि बांगलादेश वन संशोधन संस्था येथे प्रशिक्षण व संशोधनाच्या संधी आहेत. योग्य संपर्क आणि प्रक्रिया स्थळ, प्रजाती, परवाना, संरक्षित क्षेत्राचा दर्जा आणि विशिष्ट वादावर अवलंबून असते.