बङ्गलादेशमा प्रकृति

बङ्गलादेशमा प्रकृतिसम्बन्धी सबै विषयको जिम्मेवारी एउटै निकायमा छैन। वातावरण, वन तथा जलवायु परिवर्तन मन्त्रालयले राष्ट्रिय ढाँचा दिन्छ; Bangladesh Forest Department ले वन, वन्यजन्तु र धेरै संरक्षित क्षेत्र व्यवस्थापन गर्छ। Department of Environment ले वातावरणीय नियमन र पारिस्थितिक रूपमा संवेदनशील क्षेत्र (Ecologically Critical Areas, ECA) हेर्छ। Department of Fisheries ले जलचर स्रोत र मत्स्यपालन व्यवस्थापन गर्छ। Bangladesh National Herbarium, Bangladesh Forest Research Institute, स्थानीय प्रशासन र कार्यान्वयन आवश्यकताअनुसार नौसेना वा प्रहरी पनि अनुसन्धान, व्यवस्थापन वा कार्यान्वयनमा संलग्न हुन्छन्। मुख्य प्राकृतिक क्षेत्रमध्ये दक्षिणपश्चिमको सुन्दरबन म्यान्ग्रोभ तथा ज्वारीय वन, Chattogram Hill Tracts र Sylhet का पहाडी वन, Madhupur र Barind का साल वन, हाओर र बिल सिमसार, चार तथा नयाँ बनेका नदी टापु, बाढीमैदान, नदी र तटीय क्षेत्र पर्छन्। मनसुनी बाढी, ज्वारभाटा, तलछटको आवागमन, डेल्टा निर्माण, नदी कटान, जमिन थपिने प्रक्रिया र लवणता प्रवेशले वातावरण निरन्तर बदल्छ। चक्रवात र समुद्री आँधीको जोखिमले पारिस्थितिकी र पहुँच प्रभावित गर्न सक्छ; विपद् प्रतिक्रिया तथा सुरक्षित स्थानान्तरण भने अलग विपद् व्यवस्थापन विषय हुन्। सुन्दरबन आरक्षित वन करिब 601,700 हेक्टर छ। UNESCO विश्व सम्पदा क्षेत्र करिब 139,700 हेक्टरमा फैलिएको छ र यसमा तीन वन्यजन्तु अभयारण्य छन्। म्यान्ग्रोभ वासस्थान, ज्वारीय जलमार्ग र जोडिएका स्थल, स्वच्छ पानी तथा समुद्री क्षेत्रमा रोयल बेङ्गाल बाघ, चित्तल, खाडीका गोही, डल्फिन र धेरै जलचर चराको वासस्थान छ। माछा मार्ने, मह र मैन सङ्कलन तथा अन्य वन पैदावारले संरक्षणलाई स्थानीय जीविकासँग प्रत्यक्ष जोड्छन्। Bangladesh Forest Department को अभिलेखमा करिब 818,323.206 हेक्टर क्षेत्र ओगट्ने ५८ संरक्षित क्षेत्र प्रविष्टि छन्। सूचीमा राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु अभयारण्य, सामुदायिक संरक्षण क्षेत्र, सफारी पार्क, इको-पार्क, वनस्पति उद्यान, विशेष जैविक विविधता संरक्षण क्षेत्र र परम्परागत सम्पदा वा कुञ्जबन स्थल छन्। बङ्गलादेशमा सुन्दरबन र Tanguar Haor गरी दुई Ramsar स्थल छन्; समुद्री संरक्षित क्षेत्र वा समुद्री आरक्षमा Swatch of No Ground पर्छ। सीमा र हालको कानुनी हैसियत सम्बन्धित राजपत्र वा Bangladesh Forest Department अथवा Department of Fisheries को हालको जानकारीबाट जाँच्नुपर्छ। वन्यजन्तु संरक्षणमा एसियाली हात्ती, हुलक गिब्बन, माछा बिरालो, गङ्गा नदी डल्फिन, इरावदी डल्फिन, घडियाल, खाडीका गोही, समुद्री कछुवा, हिल्सा, प्रवासी जलचर चरा र गिद्धजस्ता प्रजाति पर्छन्। २०१५ को राष्ट्रिय जीवजन्तु रातो सूची मूल्याङ्कनले १,६१९ प्रजाति समेट्यो; वनस्पतिको रातो सूची २०२४ मा प्रकाशित भयो। यी राष्ट्रिय श्रेणी विश्वव्यापी संरक्षण श्रेणीसँग स्वतः मिल्दैनन्। वासस्थानको क्षय र खण्डीकरण, अत्यधिक दोहन, अवैध व्यापार, प्रदूषण, आक्रामक प्रजाति, जलवायुजन्य लवणता परिवर्तन र माछा मार्ने क्रममा हुने अनपेक्षित सिकारले प्रजातिअनुसार फरक जोखिम सिर्जना गर्छन्। वनमा बसोबास वा कब्जा, काठ तथा गैरकाष्ठ वन पैदावार, सिकार, वन्यजन्तु समात्ने वा सङ्कलन गर्ने र माछा मार्ने काम इजाजत, संरक्षित क्षेत्रका नियम, व्यवस्थापन योजना, राजपत्र र राष्ट्रिय कानुनअन्तर्गत हुन्छन्। सम्बन्धित कानुनमा Wildlife (Conservation and Security) Act 2012, Bangladesh Environment Conservation Act 1995, Ecologically Critical Area Management Rules 2016, Bangladesh Biodiversity Act 2017, Forest Act 1927 र Marine Fisheries Act 2020 पर्छन्। हिल्सा अभयारण्य, माछा मार्न नपाइने अवधि, उपकरण प्रतिबन्ध र प्रजाति-विशेष नियमले माछा मार्ने पहुँच सीमित गर्न सक्छन्। सहव्यवस्थापन समितिमा वन विभाग, जातीय समुदाय र स्थानीय बासिन्दा हुन सक्छन्, तर सहभागिताले स्वतः जमिन वा स्रोतको स्वामित्व अधिकार दिँदैन। प्रवेश शुल्क, डुङ्गा अनुमति, गाइडको आवश्यकता, मौसमी बन्द, अनुमति प्राप्त उपकरण र सङ्कलन प्रतिबन्ध स्थलअनुसार फरक हुन्छन्। Bangladesh Forest Department ले स्थलअनुसार टिकट र रोयल्टीको जानकारी दिन्छ, तर केही शुल्क पृष्ठ पुराना हुन सक्छन्। यात्रा वा व्यावसायिक गतिविधिअघि हालको शुल्क, अनुमति प्रक्रिया, प्रक्रिया अवधि र खुला रहने सर्त पुष्टि गर्नुपर्छ। प्रकृतिमा आधारित मनोरञ्जनमा वन्यजन्तु अवलोकन, वन पदमार्ग, सुन्दरबन डुङ्गा भ्रमण, इको-पार्क र वनस्पति उद्यान पर्छन्। आगन्तुकले ज्वारभाटा, बहाव, डुङ्गा, गर्मी, निर्जलीकरण, टाढाको पहुँच र बाघ, हात्ती, गोही वा सर्पसँग भेटको जोखिम ध्यान दिनुपर्छ। मुख्य विवादमा वन अतिक्रमण, जमिनको रूपान्तरण, अवैध काठ कटानी तथा वन्यजन्तु व्यापार, म्यान्ग्रोभ र सिमसारलाई असर गर्ने झिँगा/प्राउन पालन, माछा मार्ने दबाब र अनपेक्षित सिकार, जहाज आवागमन, ध्वनि, प्रदूषण, पूर्वाधार तथा ऊर्जा परियोजना, पर्यटन दबाब र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व पर्छन्। तालिम र अनुसन्धानका लागि Forest Academy, Forest Science and Technology Institutes, Bangladesh National Herbarium, विश्वविद्यालय र Bangladesh Forest Research Institute उपलब्ध छन्। उचित सम्पर्क र प्रक्रिया स्थल, प्रजाति, अनुमति, संरक्षित क्षेत्रको हैसियत र विवादको प्रकृतिमा निर्भर हुन्छ।