বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থা

বাংলাদেশৰ গণপ্ৰজাতন্ত্ৰৰ সংবিধান দেশৰ সৰ্বোচ্চ আইন। ই ৰাষ্ট্ৰৰ মৌলিক নীতি, মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ সংগঠন নিৰ্ধাৰণ কৰে। মৌলিক অধিকাৰৰ ভিতৰত সমতা, বৈষম্যৰ পৰা সুৰক্ষা, জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু অপৰাধমূলক প্ৰক্ৰিয়াৰ সুৰক্ষা, আৰু চলাচল, সমাবেশ, সংগঠন, মত প্ৰকাশ, ধৰ্ম, পেছা বাছনি, সম্পত্তি আৰু গোপনীয়তাৰ স্বাধীনতা আছে। বিধান অনুসৰি এই অধিকাৰ নাগৰিক বা প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য আৰু আইনে সীমিত কৰিব পাৰে। নাগৰিকৰ সংবিধান-আইন মানি চলা, ৰাজহুৱা শৃংখলা ৰক্ষা, ৰাজহুৱা কৰ্তব্য পালন আৰু ৰাজহুৱা সম্পত্তি সুৰক্ষাৰ কৰ্তব্যও আছে। ৰাষ্ট্ৰপতিক সংসদে নিৰ্বাচন কৰে আৰু সাধাৰণতে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পৰামৰ্শত কাম কৰে। সংসদত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিব পৰা সদস্যসকলৰ মাজৰ পৰা প্ৰধানমন্ত্ৰী নিযুক্ত হয়। মন্ত্ৰীসভা সামূহিকভাৱে সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। জাতীয় সংসদ, অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰৰ সদন, সৰ্বাধিক 350 সদস্যৰে গঠিত: 300জন প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত আৰু 50খন আসন মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত। সংসদে আইন, কৰ আৰু ধনৰ আবণ্টন গ্ৰহণ কৰে আৰু সমিতিৰ জৰিয়তে চৰকাৰ আৰু ৰাজহুৱা ধনৰ ব্যৱহাৰ তদাৰক কৰে। বাংলাদেশত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজ্য বা পৃথক প্ৰাদেশিক স্তৰ নাই। দেশ 8টা বিভাগ, 64খন জিলা (জিলা) আৰু উপজিলা বা উপজিলাত বিভক্ত। থানা বা আৰক্ষী-থানা এলেকা আইন-শৃংখলা বলৱৎ কৰাৰ একক, অতিৰিক্ত প্ৰশাসনিক স্তৰ নহয়। স্থানীয় পৰ্যায়ত ইউনিয়ন পৰিষদ, উপজিলা পৰিষদ, জিলা পৰিষদ, পৌৰসভা আৰু চিটি কৰ্প’ৰেচন কাম কৰে; ৱাৰ্ড ইয়াৰ তলৰ স্তৰ। সংবিধানে প্ৰশাসন, ৰাজহুৱা শৃংখলা আৰু ৰাজহুৱা সেৱাৰ আইনে নিৰ্ধাৰিত দায়িত্ব থকা নিৰ্বাচিত স্থানীয় সংস্থাৰ ব্যৱস্থা কৰে। নিজা ৰাজহ আৰু চৰকাৰী অনুদানেৰে এই সংস্থাবোৰ চলে; সেৱাৰ সুবিধা আৰু দায়িত্ব বাসস্থান, এলেকা আৰু নিৰ্দিষ্ট সেৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। চিটাগং হিল ট্ৰেক্টছত তিনিখন পাৰ্বত্য জিলা পৰিষদ আৰু CHT আঞ্চলিক পৰিষদকে ধৰি অতিৰিক্ত আইনগত প্ৰতিষ্ঠান আছে। চৰকাৰী প্ৰশাসনত কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰালয়ৰ লগতে স্থানীয় কৰ্তৃপক্ষ থাকে। বিভাগীয় আয়ুক্ত বিভাগীয় স্তৰত, জিলা আয়ুক্ত (Deputy Commissioner) জিলা স্তৰত আৰু উপজিলা নিৰ্বাহী বিষয়া (Upazila Nirbahi Officer) উপজিলা স্তৰত কাম কৰে। মন্ত্ৰালয় আৰু বিভাগে নীতি-নিয়ম স্থিৰ কৰে; বিশেষ কৰ্তৃপক্ষ, সঞ্চালকালয় আৰু সংযুক্ত কাৰ্যালয়ে ৰূপায়ণ কৰে। ৰাজহুৱা সেৱাৰ বাবে প্ৰথম যোগাযোগ সাধাৰণতে দায়িত্বশীল বিশেষ কৰ্তৃপক্ষ, স্থানীয় কাৰ্যালয়, Deputy Commissioner বা Upazila Nirbahi Officer-লৈ হয়। নাগৰিক সেৱা কাৰ্যালয়ৰ দৰে একক দেশজুৰি যোগাযোগ বিন্দু নাই। সেৱা অনুসৰি অভিযোগ দায়িত্বশীল কৰ্তৃপক্ষ, Government Grievance Redress System, আইনগত অভিযোগ বা আপিল সংস্থা, অথবা আদালতৰ জৰিয়তে আগবঢ়াব পাৰি। বাংলাদেশ লোকসেৱা আয়োগে বাছনি পৰীক্ষা লয় আৰু লোকসেৱাত নিযুক্তিৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। লোকপ্ৰশাসন মন্ত্ৰালয়ে সেৱা-নিয়ম, কৰ্মচাৰী নীতি, বদলি আৰু প্ৰশিক্ষণ-কৰ্মজীৱনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বিষয় চোৱাচিতা কৰে। চৰ্ত, কোটা, পৰীক্ষা, নিযুক্তি আৰু পদোন্নতি সেৱা আৰু নিৰ্দিষ্ট পদ অনুসৰি বেলেগ। বিত্ত মন্ত্ৰালয়ে ৰাজহুৱা বিত্ত, বাজেট, আবণ্টন আৰু পুনৰাবণ্টন সমন্বয় কৰে। বিত্ত বিভাগে কেন্দ্ৰীয় বাজেট আৰু বিত্তীয় বিষয় চায়। National Board of Revenue-এ শুল্ক, মূল্য সংযোজন কৰ আৰু আয়কৰ বিভাগৰ জৰিয়তে কৰৰ ডাঙৰ অংশ প্ৰশাসন কৰে। কেন্দ্ৰীয় বেংক Bangladesh Bank-এ মুদ্ৰানীতি, বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল, পৰিশোধ ব্যৱস্থা আৰু বেংক-বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ তদাৰক কৰে। Controller General of Accounts-এ চৰকাৰী হিচাপ আৰু পৰিশোধ ব্যৱস্থা চলায়। ৰাজহুৱা ক্ৰয় দায়িত্বশীল ক্ৰয় কৰ্তৃপক্ষ BPPA বা CPTU-ৰ কাঠামো অনুসৰি হয়। প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰি কৰ, মাচুল, অনুজ্ঞাপত্ৰৰ খৰচ, প্ৰমাণিত প্ৰতিলিপিৰ মাচুল বা আদালত-ক্ৰয় মাচুল দিবলগীয়া হ’ব পাৰে; পৰিমাণ আৰু শেষ তাৰিখ প্ৰযোজ্য আইন, মাচুল তালিকা বা সেৱা-সিদ্ধান্তত নিৰ্ধাৰিত। ন্যায়পালিকাৰ শীৰ্ষত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ আপিল বিভাগ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগ আছে। উচ্চ ন্যায়ালয় বিভাগে চৰকাৰী কাৰ্যৰ বৈধতা পৰ্যালোচনা, ৰিট জাৰি আৰু মৌলিক অধিকাৰ বলৱৎ কৰাত সুৰক্ষা দিব পাৰে। অধস্তন আদালত আইনগত অধিকাৰক্ষেত্ৰ আৰু ন্যায়িক প্ৰশাসন অনুসৰি চলে। এই ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থাৰ সাৰাংশত দেৱানী বিবাদ মুখ্য বিষয় নহয়, কিন্তু সক্ষম আদালত বাছোঁতে প্ৰাসংগিক হ’ব পাৰে। কেইবাটাও প্ৰতিষ্ঠানে ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা আৰু ৰাজহুৱা ধন তদাৰক কৰে। সংবিধানগতভাৱে স্বাধীন Comptroller and Auditor General-এ ৰাজহুৱা হিচাপ, কৰ্তৃপক্ষ, আদালত আৰু চৰকাৰী ব্যয় অডিট কৰে। প্ৰতিবেদন সংসদত দাখিল হয় আৰু Public Accounts Committee-কে ধৰি সংসদীয় সংস্থাই পৰ্যালোচনা কৰে। Anti-Corruption Commission-এ দুৰ্নীতি তদন্ত, গোচৰ আৰম্ভ আৰু প্ৰতিৰোধমূলক কাম কৰিব পাৰে। National Human Rights Commission-এ অভিযোগ গ্ৰহণ, নিজাববীয়াকৈ তদন্ত, আটক স্থান পৰিদৰ্শন আৰু পৰামৰ্শ, মধ্যস্থতা বা আইনী সহায় আগবঢ়াব পাৰে। পৰ্যালোচনা কৰা চৰকাৰী উৎসত সাধাৰণতে চলি থকা Ombudsman ব্যৱস্থা নিশ্চিত নহয়; সেয়ে এনে কাৰ্যালয় আছে বুলি ধৰি ল’ব নালাগে। তথ্য লাভৰ অধিকাৰ Right to Information Act 2009-ৰ পৰা আহে। বাংলাদেশৰ নাগৰিকে নিৰ্ধাৰিত প্ৰপত্ৰত পোনপটীয়াকৈ বা ইমেইলেৰে দায়িত্বশীল তথ্য বিষয়াৰ (Designated Officer) ওচৰত আবেদন কৰে। সাধাৰণতে কৰ্তৃপক্ষই 20 কৰ্মদিনৰ ভিতৰত, একাধিক কৰ্তৃপক্ষ জড়িত হ’লে 30 কৰ্মদিনৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়ে। তথ্য দিব নোৱাৰিলে সাধাৰণতে 10 দিনৰ ভিতৰত আবেদনকাৰীক জনাব লাগে। নিৰ্ধাৰিত পদ্ধতিত সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে আপিল কৰিব পাৰি; সাধাৰণতে 15 দিনৰ ভিতৰত আপিলৰ সিদ্ধান্ত হয়। তাৰ পাছত 30 দিনৰ ভিতৰত Information Commission-ত অভিযোগৰ সুযোগ থাকিব পাৰে। মাচুল, প্ৰতিলিপিৰ ৰূপ আৰু ব্যক্তিগত ৰেহাই আইন আৰু সেৱা-নিয়মে নিৰ্ধাৰণ কৰে। Government Grievance Redress System-ত প্ৰতিশ্ৰুত চৰকাৰী সেৱা, ইয়াৰ প্ৰক্ৰিয়া বা মানসম্পৰ্কীয় বিষয় যায়; আদালতৰ গোচৰ, তথ্য আবেদন, অনুশাসনমূলক বিষয় আৰু আইনগত আপিল এই অভিযোগ পথৰ অংশ নহয়। আৰক্ষীয়ে ৰাজহুৱা শৃংখলা, অপৰাধ প্ৰতিৰোধ, তদন্ত, যান-বাহন আৰু আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা চায়। Border Guard Bangladesh সীমান্ত সুৰক্ষা কৰে; Coast Guard-এ উপকূল আৰু সাগৰত দায়িত্ব পালন কৰে; Ansar আৰু Village Defence Party-এ কিছুমান ৰাজহুৱা নিৰাপত্তাৰ কামত সহায় কৰে। Armed Forces Division-এ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ অধীনত সেনা, নৌসেনা আৰু বায়ুসেনা সমন্বয় কৰে; Defence Ministry-এ অসামৰিক সংযোগ কৰে। ৰাষ্ট্ৰপতি সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক। সংসদে বাহিনীৰ প্ৰতিষ্ঠা, ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু অনুশাসন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যুদ্ধ ঘোষণা বা যুদ্ধত অংশগ্ৰহণৰ বাবে সাধাৰণতে সংসদৰ অনুমোদন লাগে। জৰুৰী অৱস্থাত বিশেষ সংবিধানিক নিয়ম প্ৰযোজ্য: ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ঘোষণা প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে প্ৰতিস্বাক্ষৰ কৰিব লাগে আৰু সংসদৰ অনুমোদন নাপালে সৰ্বাধিক 120 দিন বাহাল থাকে; কিছুমান অধিকাৰ সীমিত বা স্থগিত কৰাটো কেৱল নিৰ্ধাৰিত সংবিধানিক পদ্ধতিত সম্ভৱ। চৰকাৰী সেৱাত নাগৰিকত্ব, বাসস্থান বা স্থানীয় অধিকাৰক্ষেত্ৰ, আইনগত চৰ্ত, প্ৰয়োজনীয় নথি, শেষ তাৰিখ, মাচুল আৰু প্ৰযোজ্য হ’লে নিৰাপত্তা পৰীক্ষা গুৰুত্বপূৰ্ণ। কৰ্তৃপক্ষ আৰু প্ৰক্ৰিয়া বিষয় অনুসৰি বেলেগ। তথ্যৰ বাবে Designated Officer-ৰ পৰা দায়িত্বশীল আপিল কৰ্তৃপক্ষ আৰু তাৰ পাছত Information Commission-লৈ পথ; প্ৰশাসনিক অভিযোগত দায়িত্বশীল কাৰ্যালয় আৰু Government Grievance Redress System; সন্দেহজনক দুৰ্নীতিত Anti-Corruption Commission; আৰু মৌলিক অধিকাৰ ভংগত National Human Rights Commission বা High Court Division প্ৰাসংগিক। আন প্ৰশাসনিক, কৰ, অনুজ্ঞাপত্ৰ, আদালত, ক্ৰয় আৰু নিৰাপত্তা প্ৰক্ৰিয়াৰ নিজা শেষ তাৰিখ আৰু সেৱা-নিয়ম আছে।