Asili nchini Burundi

Burundi iko katika eneo la Maziwa Makuu na Bonde la Ufa la Albertine. Mandhari yake kuu ya asili ni pamoja na Mgongo wa Kongo-Naili, tambarare za Imbo na Rusizi, ukanda wa Ziwa Tanganyika, mfumo wa maziwa na vinamasi wa Bugesera, bonde la Kumoso au Mosso-Malagarazi na savana ya mashariki. Misitu ya milimani, misitu ya miombo, misitu ya kandokando ya mito, vinamasi vya mafunjo, njia za mito na mifumo ya ziwa huunga mkono viumbe na kazi mbalimbali za kiikolojia. Maeneo yaliyohifadhiwa huanzishwa na kusimamiwa kisheria kupitia mfumo wa kitaifa wa maeneo yaliyohifadhiwa (aires protégées), ambao kwa kawaida hufupishwa AP. Wizara ya Mazingira, Kilimo na Ufugaji huweka sera, huku Ofisi ya Burundi ya Ulinzi wa Mazingira (OBPE) ikiwajibika kuanzisha na kusimamia maeneo yaliyohifadhiwa, utekelezaji wa sheria na ufuatiliaji wa bioanuwai. Utawala wa mikoa, manispaa na maeneo ya karibu hushirikiana na jamii; Tume ya Kitaifa ya UNESCO, COMNAT, hushiriki katika mapendekezo ya kimataifa. Jumla za orodha hutegemea msingi wa sheria au uorodheshaji: orodha ya kitaifa inayotumika ina maeneo 14 yaliyohifadhiwa, ilhali ukurasa wa sheria ya 2011 unarejelea 16, ukiwemo Arboretum ya Bujumbura. Vinamasi vinne vya Ramsar vina eneo la hekta 78,515: Rusizi, Ruvubu, Paysage Aquatique Protégé du Nord na Malagarazi. Hadhi ya Ramsar huunga mkono matumizi bora, kudumisha tabia ya kiikolojia na mashauriano pale vinamasi vinapovuka mipaka ya kitaifa. Hifadhi ya Kitaifa ya Kibira ina takriban hekta 40,000 kwenye Mgongo wa Kongo-Naili, katika mwinuko wa takriban mita 1,600 hadi 2,700, na inaungana na mandhari ya Nyungwe nchini Rwanda. Msitu wake wa mvua wa milimani, mianzi na vinamasi vya mwinuko wa juu hudhibiti maji kwa maeneo ya Imbo na nyanda za juu na una zaidi ya spishi 644 za mimea, takriban spishi 98 za mamalia, karibu spishi 200 za ndege na spishi 10 za nyani, wakiwemo sokwe. Hifadhi ya Kitaifa ya Ruvubu ina hekta 50,800 kando ya ukanda wa mto wenye urefu wa kilomita 62. Savana zake za miti, nyasi na mimea, misitu ya kandokando ya mito na vinamasi vya mafunjo ni makazi ya viboko, nyati, sitatunga, chui na mamba wa Naili, pamoja na spishi 421 za ndege zilizorekodiwa, spishi 44 za mamalia na spishi 14 za samaki. Hifadhi ya Kitaifa ya Rusizi ina hekta 10,673 katika tambarare ya Imbo na delta ya Tanganyika. Delta, muundo wa mitende na ukanda unaounganisha vina viboko, sitatunga, takriban spishi 350 za ndege wa kudumu na wanaohama, spishi 44 za samaki wa mtoni, spishi 11 za samaki wa bwawani na spishi 17 za amfibia. Hifadhi hiyo pia ni eneo muhimu la uzalianaji wa samaki; mpango wake wa sasa wa usimamizi ni wa 2025 hadi 2029 na unajumuisha miundombinu ya wageni na utalii wa ikolojia. Mandhari ya Majini Yanayolindwa ya Kaskazini ina hekta 16,242 Kirundo na Bugesera. Inajumuisha maziwa manane, Msitu wa Murehe wenye hekta 3,075 na vinamasi vya mafunjo vyenye mimea ya majini kama Nymphaea na Potamogeton. Rwihinda inajulikana kama ziwa la ndege, huku kilimo, uvuvi, mmomonyoko na matumizi kupita kiasi ya rasilimali yakiunda shinikizo la eneo hilo; mpango wake wa usimamizi ni wa 2025 hadi 2034. Ardhi oevu iliyohifadhiwa ya Malagarazi iko kwenye bonde la Kumoso karibu na mpaka wa Tanzania na huunganisha savana, misitu ya kandokando ya mito, mafuriko ya mara kwa mara na makazi ya samaki wa Bonde la Kongo. Bururi, Monge, Rumonge, Vyanda na Kigwena hulinda aina mbalimbali za misitu ya milimani, miombo na nyanda za chini; Gisagara na mandhari yaliyohifadhiwa karibu na Mabanda, Nyanza-Lac na Mukungu-Rukambasi vina savana, miombo na misitu ya kandokando ya mito. Orodha za viumbe bado hazijakamilika katika baadhi ya maeneo haya madogo. Maporomoko ya Karera na Mipasuko ya Nyakazu yana hadhi ya Monument Naturel. Watu hutumia rasilimali za maeneo yaliyohifadhiwa kwa kilimo, uvuvi, malisho, mimea ya dawa, vyakula vya porini, uyoga, mianzi, mafunjo, kuni, mkaa, mbao za ujenzi, asali na huduma za maji au usafiri. Agizo la 2022 hudhibiti matumizi ya rasilimali za kibaolojia katika maeneo yaliyohifadhiwa na maeneo ya asili. Mwongozo wa OBPE unafupisha marufuku ya uwindaji, uvuvi na ukataji wa miti ndani ya maeneo yaliyohifadhiwa, huku kilimo karibu na maeneo hayo kikizuiwa kwenye ardhi iliyo ndani ya mita 1,000; uchukuaji ulioidhinishwa wa rasilimali muhimu unaweza kuruhusiwa kwa wakazi wa jirani chini ya kanuni husika. Migogoro ya mipaka, makazi na unyang’anyi wa zamani wa ardhi, uharibifu wa mazao, migogoro kati ya watu na wanyamapori, ugavi mdogo wa manufaa na mashauriano dhaifu huleta mivutano, ikiwemo Kibira na Rusizi. Ukataji wa misitu, upanuzi wa kilimo, uzalishaji wa mkaa, ukataji haramu wa mbao, moto, malisho kupita kiasi, ujangili, uchimbaji, miundombinu, taka, uchafuzi, mmomonyoko na kujaza mashapo huathiri mifumo ya ikolojia. Ukame, mafuriko na maporomoko ya ardhi yanaweza kuwa ya mara kwa mara au makali zaidi hali ya hewa inapobadilika; mimea vamizi ni pamoja na Lantana camara, Eichhornia crassipes na Sericostachys scandens. Kutazama ndege, kuangalia viboko, matembezi ya kuongozwa na elimu ya ikolojia ni matumizi yanayokua. Ruvubu huendeleza matembezi mafupi ya kuongozwa, Kibira ina njia za kuingia Busekera na Rwegura, na Rusizi iko karibu na Bujumbura, lakini ratiba ya sasa ya kitaifa ya ada au saa za ufunguzi haikupatikana. Mkakati wa Burundi wa bioanuwai wa 2021 hadi 2030, mipango ya maeneo yaliyohifadhiwa ya 2025 hadi 2029 na 2025 hadi 2034, urejeshaji, uwekaji alama wa mipaka, kuondoa spishi vamizi, ufuatiliaji, usimamizi wa pamoja na jamii na njia mbadala za maisha huunda kazi ya sasa ya uhifadhi. Ushirikiano na Rwanda, Tanzania na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo bado ni muhimu pale mifumo ya ikolojia, wanyamapori au mito inapovuka mipaka.