Uchaguzi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

CENI husimamia utambuzi na usajili wa wapiga kura, rejista ya wapiga kura, upigaji kura, uhesabuji na matokeo ya awali. Mahakama ya Katiba hukagua wagombea na matokeo ya uchaguzi wa urais na bunge la taifa, huku mahakama za rufaa za kiutawala zikishughulikia migogoro ya mikoa. Mfumo wa uchaguzi unategemea hasa Vifungu 70–71 na 211 vya Katiba, Sheria ya Uchaguzi Na. 22/029 ya 29 Juni 2022 na sheria ya usajili wa wapiga kura Na. 04/028 pamoja na marekebisho ya baadaye. Uchaguzi wa urais hutumia haki ya moja kwa moja ya wote kupiga kura, wingi rahisi wa kura, muhula wa miaka mitano na uwezekano wa kuchaguliwa tena mara moja tu. Wabunge wa taifa na mikoa, pamoja na mabaraza ya mitaa, huchaguliwa moja kwa moja kwa uwakilishi wa uwiano wa viti vingi kwa kutumia njia ya salio kubwa zaidi. Maseneta, magavana na manaibu magavana huchaguliwa kwa njia isiyo ya moja kwa moja na wabunge wa mikoa. Kwa hiyo, nyadhifa hizi hutumia kura, wapiga kura na taratibu tofauti za uamuzi. Ili kupiga kura, kwa kawaida mtu anahitaji uraia wa Kongo, awe amefikisha miaka 18 kufikia mwisho wa usajili, awe kwenye orodha ya wapiga kura na awe na kadi ya mpiga kura (électeur). Vizuizi vya kisheria vinaweza kutumika. Usajili unaweza kutegemezwa na acte de naissance, certificat de nationalité, kadi ya zamani ya électeur, pasipoti au leseni halali ya udereva, kadi ya shule au mwanafunzi, au kijitabu cha pensheni cha CNSS. Ikiwa hakuna nyaraka hizi, wapiga kura watatu ambao tayari wamesajiliwa katika kituo hicho hicho cha usajili wanaweza kutoa tamko la kuthibitisha. Orodha lazima zibandikwe hadharani angalau siku 15 kabla ya uchaguzi, na pingamizi kuhusu taarifa zinaweza kuwasilishwa. Upigaji kura hufanyika katika Centre au Bureau de Vote et de Dépouillement. Kifaa cha kielektroniki cha kupigia kura hutumia skrini ya mguso na printa mbili: mpiga kura huchagua kwenye kifaa, huku rekodi ya karatasi ikiunga mkono mchakato wa kura na uchapishaji tofauti ukirekodi matokeo. Kura ni ya siri. Vituo vinapofungwa, bureau huwa ofisi ya kuhesabu kura, huhesabu mbele ya mashahidi wasiozidi watano walioidhinishwa, huonyesha matokeo mara moja na kuwafanya wafanyakazi wa uchaguzi pamoja na mashahidi kusaini fomu ya matokeo. Mashahidi waliopo wanaweza kupata nakala. Nyaraka zilizofungwa kisha hupelekwa kituo au tawi husika la CENI. CENI huchapisha matokeo ya awali ya kila bureau mtandaoni na kwenye ofisi zake; mahakama yenye mamlaka hutangaza matokeo ya mwisho. Pingamizi huhusu orodha za wapiga kura, wagombea au matokeo. Fomu za matokeo za CENI zilizothibitishwa ni ushahidi muhimu. Katika uchaguzi wa wabunge wa taifa wa 2023, malalamiko 1,123 yalirekodiwa: 46 yalikubaliwa, 525 yakakataliwa kuwa hayana msingi, 531 yakatangazwa kutokubalika na 21 yakafutwa. Mwaka 2023, rejista ya wapiga kura iliyothibitishwa ilikuwa na wapiga kura 43,955,181 baada ya kuondoa usajili ghafi 3,344,183, ikiwemo marudio, watoto na rekodi za majaribio. Ushiriki mdogo wa diaspora ulianzishwa kwa uchaguzi wa urais wa 2023. Kufikia 6 Septemba 2026, ramani ya CENI ya 2025–2029 inapanga usajili na utambuzi katika maeneo manne ya utekelezaji kuanzia Februari hadi Septemba 2026, ukusanyaji wa data hadi Machi 2027 na uchaguzi wa moja kwa moja wa rais, wabunge wa taifa na wabunge wa mikoa Desemba 2028. Matokeo ya awali ya urais yamepangwa Januari 2029, huku matokeo ya mwisho yakitarajiwa baadaye mwezi huo; matokeo ya wabunge wa taifa yamepangwa kati ya Januari na Aprili 2029, na ya mikoa kati ya Aprili na Juni 2029. Uchaguzi wa mabaraza ya mitaa umepangwa Julai 2029. Tarehe hizi hutegemea ufadhili, usalama, miundombinu na maamuzi ya baadaye ya uchaguzi. Uchaguzi kadhaa wa ziada usio wa moja kwa moja ulifanyika 2025–2026, huku uchaguzi wa mitaa wa madiwani wa miji, burgomaster na mameya ukiwa haujafanyika kulingana na ripoti ya CENI kwa sababu ya kukosekana kwa ufadhili. Kwa hiyo, upatikanaji na mipango halisi ya kupiga kura lazima vihakikiwe eneo husika, hasa mashariki yaliyoathiriwa na migogoro na maeneo yenye umbali mrefu, vifaa vilivyoharibika, usafiri dhaifu au nishati isiyotegemewa.