በኢትዮጵያ የተፈጥሮ አደጋዎች

ኢትዮጵያ መደበኛ የአደጋ ስጋት አስተዳደር (DRM) ሥርዓት አላት፤ ነገር ግን አፈጻጸሙ ከክልል ወደ ክልልና ከወረዳ ወደ ወረዳ ይለያያል። ወረዳ የአካባቢ አስተዳደራዊ ክልል ነው። EDRMC የብሔራዊ ፖሊሲና ስትራቴጂ፣ ክትትል፣ ትንበያዎች፣ ማስጠንቀቂያዎች፣ የሁኔታ ግምገማ፣ መደበኛ የአደጋ አዋጅ ማወጅ እድል፣ የገንዘብና የሎጂስቲክስ ድጋፍ፣ የድንገተኛ ሁኔታና የማገገሚያ እርዳታ፣ እንዲሁም ከክልል አደጋ ስጋት አስተዳደር ኮሚሽኖች፣ የዘርፍ ሚኒስቴሮች፣ ከኢትዮጵያ ቀይ መስቀል ማኅበር፣ ከተባበሩት መንግሥታት ኤጀንሲዎችና ከመንግሥታዊ ያልሆኑ ድርጅቶች ጋር የሚደረገውን ቅንጅት ያስተዳድራል። ብሔራዊ የክስተት አስተዳደር ሥርዓት በምላሽ ሥራዎች ወቅት በባለሥልጣናት መካከል ያለውን ቅንጅት ይደግፋል። ድርቅና የውሃ እጥረት በሶማሌ፣ ትግራይና አፋር በተለይ አስፈላጊ ስጋቶች ናቸው። ጎርፍ በቆላማ አካባቢዎች፣ በደጋ የድንገተኛ ጎርፍ ዞኖች፣ በከተማ ጅረቶች እና በአዋሽ፣ በዓባይ ሰማያዊ ክፍልና በሸበሌ ወንዞች አካባቢ ይከሰታል። የመሬት መንሸራተት በተለይ በአማራ፣ ትግራይ፣ ኦሮሚያና በደቡብ ብሔሮች አካባቢ ይከሰታል። ስምጥ ሸለቆውና አፋር ለእሳተ ገሞራ የበለጠ ተጋላጭ ናቸው። የመሬት መንቀጥቀጥ፣ አውሎ ነፋስ፣ ከፍተኛ ሙቀት፣ በረዶ፣ የደንና የከተማ እሳት፣ የበረሃ አንበጣና ወረርሽኞችም የአደጋ ሁኔታዎችን ሊፈጥሩ ይችላሉ። በ2010 መረጃ ላይ የተመሠረተ የዓለም ባንክ የስጋት ሞዴል በየዓመቱ 1.5 ሚሊዮን ያህል ሰዎች በድርቅ እና 250,000 ያህል በጎርፍ እንደሚጎዱ፣ ወደ 200 የትምህርትና የጤና ተቋማትም ተጋላጭ እንደሆኑ ገምቷል። ሞዴሉ 1,000 ያህል ሰዎች ለመሬት መንሸራተት፣ 45,000 ለመሬት መንቀጥቀጥ እና 500,000 ያህል ለኮርቤቲ እሳተ ገሞራ አመድ መውደቅ ሊጋለጡ እንደሚችሉም ገምቷል። እነዚህ አሃዞች የሞዴሉን ታሪካዊ መሠረት ይገልጻሉ፤ የአሁኑን የሕዝብ ብዛት አያመለክቱም። የኢትዮጵያ ሚቲዎሮሎጂ ኢንስቲትዩት (EMI) የአየር ሁኔታ ማስጠንቀቂያዎችን፣ የጋራ የማንቂያ ፕሮቶኮል (Common Alerting Protocol) እና RSS ምግቦችን፣ የአየር ሁኔታና የሃይድሮሜትሮሎጂ ማስታወቂያዎችን እና ወቅታዊ መረጃን በአምስት ቋንቋዎች ያወጣል። EDRMC ቀደምት ማስጠንቀቂያና የምላሽ ማንቂያዎችን፣ ማስታወቂያዎችን እና የወረዳ አደጋ ስጋት መገለጫዎችን ያወጣል። በ2026 ከተዘረዘሩት ምሳሌዎች መካከል ለበልግ የጎርፍ ማንቂያ ቁጥር 1፣ ለክረምት የጎርፍ ማንቂያ ቁጥር 2፣ ከመጋቢት እስከ መስከረም የብሔራዊ የመሬት መንሸራተት ማንቂያ እና ለክረምት የእርጥበት እጥረት ቀደምት ማስጠንቀቂያ ማንቂያ ይገኙበታል። የማንቂያ ሁኔታ ስለሚቀየር፣ ሰዎች ወቅታዊ የEMIና EDRMC ማስታወቂያዎችን እና የአካባቢ አስተዳደር ማስታወቂያዎችን መከታተል አለባቸው። የዝግጁነት እርምጃዎች ባለብዙ አደጋ የአደጋ ጊዜ ዕቅዶችን መተግበር፣ የጎርፍ ቀድሞ እርምጃ ማዕቀፍን መጠቀም፣ የስጋት ካርታዎችን መፈተሽ፣ የውሃ ፍሰት መውጫዎችን ማጽዳት፣ ግድቦችን፣ ዲኮችንና መከላከያ ግንቦችን መጠገን እና መዳረሻ ከመበላሸቱ በፊት ምግብ፣ ምግብ ያልሆኑ እቃዎችን እና የውሃ፣ የንጽህናና የሳኒቴሽን አቅርቦቶችን ቀድሞ ማስቀመጥ ያካትታሉ። ቤተሰቦችና የአካባቢ አገልግሎቶች ከብቶችን፣ የዘር ክምችትንና ሌሎች የኑሮ መሠረቶችንም መጠበቅ ሊያስፈልጋቸው ይችላል። ጊዜያዊ መጠለያዎች ከፍታ፣ መዳረሻ፣ መንገዶች፣ የውሃ አቅርቦትና ከአደጋ ዞኖች ያላቸው ርቀት መመርመር አለባቸው። ለሕዝብ ግንዛቤ የአካባቢ ሬዲዮ፣ ፖስተሮችና የማኅበረሰብ ስብሰባዎች ይጠቀማሉ። ማስጠንቀቂያ በሚሰጥበት ጊዜ የEMI፣ EDRMCና የአካባቢ አስተዳደር መመሪያዎችን ይከተሉ። ፈጣን የውሃ ፍሰትን በእግርም ሆነ በተሽከርካሪ አይሻገሩ። በአካባቢ ባለሥልጣናት ሲመሩ ተጋላጭ ሰዎችንና ከብቶችን ወደ ደህና ከፍተኛ ቦታ ያንቀሳቅሱ፤ በተመራ ጊዜያዊ መጠለያ ወይም ደህና ቦታ ይጠቀሙ። የጎርፍ ግብረ ኃይሎች፣ የውሃና ኃይል ሚኒስቴር እና የክልል፣ የዞንና የወረዳ የውሃ ቢሮዎች ወንዞችን፣ ግድቦችንና ሐይቆችን ይከታተላሉ። መንገዶች፣ ድልድዮች ወይም የመገናኛ ሥርዓቶች ሲጎዱ የፍለጋና የማዳን ሥራ እና የእርዳታ ማጓጓዝ ሊከብድ ይችላል። የመልቀቂያ ዝግጅቶች በዋናነት በክልልና በወረዳ ባለሥልጣናት በኩል አሉ፤ ሁኔታዎች አስጊ ከመሆናቸው በፊት ሊነሳሱ ይችላሉ። በተመረመሩት ምንጮች ውስጥ ኢትዮጵያ በሕዝብ የተረጋገጠ አንድ ብሔራዊ የመልቀቂያ ካርታ፣ የመልቀቂያ ሥርዓት ወይም የድንገተኛ ስልክ ቁጥር እንዳላት አያሳዩም። በአሮጌ ካርታ ወይም ባልተረጋገጠ ቁጥር ከመመርኮዝ ይልቅ፣ ለመመሪያ ተጠሪውን የአካባቢ አስተዳደርና ወቅታዊ የEDRMC መረጃ መንገዶችን ይፈትሹ። እርዳታ የሁኔታ ግምገማን ይከተላል፤ በብሔራዊ ጠቀሜታ፣ በአካባቢ አቅም እና ድንገተኛ ሁኔታው ካለው ሀብት በላይ መሆኑ ላይ ይመረኮዛል። EDRMC ብሔራዊ ወይም ዓለም አቀፍ ድጋፍ ሊያንቀሳቅስ ይችላል። ሊጠቀሙ የሚችሉ ዘዴዎች የአምራች ሴፍቲ ኔት ፕሮግራም ለድንገተኛ ሁኔታ ምላሽ የሚሰጥ ሴፍቲ ኔት፣ የኑሮ መሠረቶች፣ ቅድመ ግምገማና ጥበቃ ፕሮግራም እና ስትራቴጂያዊ የምግብና ምግብ ያልሆኑ እቃዎች ክምችትን ያካትታሉ። እርዳታ ለተጋላጭ ቤተሰቦች፣ ներքին ተፈናቃዮች፣ ስደተኞች፣ አረጋውያን፣ ሴቶች፣ ሕፃናትና አካል ጉዳተኞች ቅድሚያ ሊሰጥ ይችላል። ያለው ማስረጃ ራሱን በራሱ የሚያስከትል የግለሰብ መብት ወይም አንድ ወጥ ብሔራዊ ክፍያ እንዳለ አያረጋግጥም። አዋጅ ቁጥር 1386/2025 መንግሥት አደጋዎችን የመከላከልና ለተጎዱ ሰዎች ፈጣን ድጋፍ የመስጠት ግዴታዎችን ይጥላል፤ የድንገተኛ ሁኔታ አዋጆችን፣ መልሶ ማቋቋምንና መልሶ ግንባታንም በሕጋዊ ማዕቀፉ ውስጥ ያካትታል። በተግባር ሰዎች ማስጠንቀቂያዎችን እንዲከተሉ፣ የመልቀቂያ መመሪያዎችን እንዲያከብሩና አደገኛ የውሃ መሻገሪያዎችን እንዲቆጠቡ ይጠበቃል። ሕዝባዊ ማንቂያዎችና የEDRMC ማስታወቂያዎች በአጠቃላይ የመዳረሻ ክፍያ ሳይገለጽ ይገኛሉ፤ ልዩ የEMI መረጃ ግን በክፍያ ሰንጠረዥ ሊመራ ይችላል። የእርዳታ ወጪ፣ ብቁነት፣ ቆይታና የክፍያ ጊዜ እንደ ክልሉና እንደተገመገመው ሁኔታ ይለያያሉ። ማገገም መልሶ ማቋቋምና መልሶ ግንባታን፣ ውሃ፣ ሳኒቴሽንና ንጽህናን፣ መጠለያና ምግብ ያልሆኑ እቃዎችን፣ የግብርናና የከብት ድጋፍን፣ መንገዶችን፣ የውሃ ፍሰት መውጫዎችን፣ የውሃ ተቋማትን፣ ትምህርት ቤቶችንና የጤና ተቋማትን ሊያካትት ይችላል። ቅድሚያዎች በግምገማ፣ በሚገኙ ሀብቶችና በመዳረሻ ላይ ይመረኮዛሉ። በጎርፍ የተጎዱ ወይም ሩቅ አካባቢዎችና የተጎዱ መንገዶች መዘግየትን ይጨምራሉ። ስለዚህ ቀደምት ማስጠንቀቂያ፣ የሚሠሩ የውሃ ፍሰት መውጫዎች፣ ግድቦች፣ መከላከያ ግንቦች፣ መንገዶች፣ ድልድዮች፣ የውሃ መዳረሻዎች፣ ትምህርት ቤቶች፣ የጤና ተቋማትና የመገናኛ መስመሮች ከአፋጣኝ ምላሽና ከማገገም ስኬት ጋር በቅርብ የተያያዙ ናቸው።