ቤተሰብ በኢትዮጵያ

በኢትዮጵያ የቤተሰብ ግንኙነቶች መደበኛ የሕግ መዋቅር ያላቸው፣ ሃይማኖታዊ፣ በወግ ልማድ የተመሠረቱ ወይም በተስፋፋ ቤተሰብና በማኅበረሰብ ትስስር ብቻ የሚደገፉ ሊሆኑ ይችላሉ። የተሻሻለው የቤተሰብ ሕግ ሲቪል፣ ሃይማኖታዊና በወግ ልማድ የሚፈጸም ጋብቻን ያውቃል። እያንዳንዱ ተጋቢ በነፃ መስማማት አለበት፤ መደበኛው ዝቅተኛ የጋብቻ ዕድሜ 18 ነው፤ የፍትሕ ሚኒስቴርም ከባድ ምክንያት ሲኖር ዕድሜውን እስከ ሁለት ዓመት ድረስ እንዲቀንስ ሊፈቅድ ይችላል። በቅርብ ዝምድና ወይም በጋብቻ የተፈጠረ ዝምድና መካከል ጋብቻና ብዙ ጋብቻ የተከለከሉ ናቸው። የክልልና የከተማ የቤተሰብ ሕጎች ወይም መመሪያዎች የአካባቢውን ሥነ ሥርዓት ሊነኩ ስለሚችሉ፣ ለሚመለከተው ቦታ ኃላፊው ቢሮ መረጋገጥ አለበት። የኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት የጋብቻና ቤተሰብ የመመሥረት መብትን፣ በጋብቻና በፍቺ ውስጥ እኩል መብቶችን፣ እንዲሁም የቤተሰብን ከመንግሥትና ከማኅበረሰብ የሚደረግ ጥበቃ ይጠብቃል። ተጋቢዎች እርስ በርስ መከባበር፣ መደጋገፍና መርዳት አለባቸው፤ በቤተሰብ አስተዳደርና በአብሮ መኖር ላይም ኃላፊነት ይጋራሉ። ወላጆች ለልጆቻቸው እንክብካቤ፣ አስተዳደግ፣ ትምህርትና ጥገና ኃላፊነት አለባቸው። የወላጅነት ግንኙነት በእውቅና ወይም በፍርድ ቤት ውሳኔ ሊመሠረት ይችላል። በራሱ ገቢ መተዳደር ለማይችል ተጋቢ፣ እንደ ሁኔታው የኑሮ ድጋፍ ወይም የቀለብ ክፍያ ሊደረግ ይችላል። ልደት፣ ጋብቻ፣ ጉዲፈቻ፣ ፍቺና ሞት መመዝገብ ያለባቸው ወሳኝ የሕይወት ክስተቶች ናቸው፤ ለዚህም ኃላፊነት ወዳለው የአካባቢ ምዝገባ ቢሮ መቅረብ አለበት። አዋጅ ቁጥር 1370/2025 በሲቪልና በቤተሰብ ምዝገባ ላይ ተደራሽ፣ አጠቃላይና ወቅታዊ ምዝገባን የሚመለከት የአሁኑን ብሔራዊ ማዕቀፍ ያስቀምጣል። በአዲስ አበባ የአዲስ አበባ ሲቪልና የነዋሪዎች ምዝገባ አገልግሎት ኤጀንሲ የምዝገባ አገልግሎትና የመስመር ላይ መግቢያ ያቀርባል። ክፍያዎች፣ የሚያስፈልጉ ሰነዶችና የአገልግሎት ጊዜዎች በአንድ ወጥ ብሔራዊ ሰንጠረዥ የተደገፉ አይደሉም፤ ስለዚህ የሚመለከተው የክልል፣ የከተማ ወይም የአካባቢ ቢሮ ማረጋገጥ አለበት። የምዝገባ መዝገቦች ማንነትንና የቤተሰብ ሰነዶችን ለማረጋገጥ እና በኋላ አገልግሎቶችን ለማግኘት ይረዳሉ። ደኅንነቱ በወላጅ እንክብካቤ ያልተጠበቀ ልጅ በአጠቃላይ መጀመሪያ በባዮሎጂያዊ ወይም በተስፋፋ ቤተሰብ፣ በዘመድ እንክብካቤና በማኅበረሰብ ድጋፍ ይጠበቃል። የኢትዮጵያ የሕፃናት ጥበቃ ፖሊሲ ልጁን መፈለግና ከቤተሰቡ ጋር እንደገና ማገናኘት፣ ወደ ማኅበረሰቡ መመለስ፣ በዘመድ ወይም በአሳዳጊ ቤተሰብ ማሳደግ፣ እንዲሁም የሀገር ውስጥ ጉዲፈቻን ከግምገማ በኋላና የልጁ ደኅንነት ሲደግፈው ብቻ ይመርጣል። በአሳዳጊ ቤተሰብ የሚደረግ እንክብካቤ በውል መሠረት የአጭር ወይም የረጅም ጊዜ ሊሆን ይችላል። የተለመዱ መስፈርቶች የኢትዮጵያ ዜግነት፣ በኢትዮጵያ ቋሚ ነዋሪ መሆን፣ ከ25 ዓመት በላይ መሆን፣ በአጠቃላይ ባለትዳር መሆን፣ ፈቃድ፣ የጤናና የገንዘብ አቅም፣ ከልጅ ጋር በተያያዘ የወንጀል ጥፋተኝነት አለመኖር፣ የቤት ጥናት፣ እንዲሁም እንደ ማንነት፣ ልደት፣ ጤና፣ የፖሊስ ማረጋገጫ፣ ጋብቻና ገቢ ማስረጃ ያሉ ሰነዶችን ያካትታሉ። ልጅን ከቤተሰብ ጋር ማዛመድ፣ ሥልጠናና ቀጣይ ክትትል የሂደቱ ክፍሎች ናቸው፤ የአካባቢ አስተዳደሮችም ከሁኔታው ጋር የተያያዙ መመሪያዎችን ሊያወጡ ይችላሉ። በቀበሌ ደረጃ የሚገኙ የማኅበረሰብ እንክብካቤ ጥምረቶች (Community Care Coalitions) ገንዘብ፣ ሰብል፣ ጉልበት፣ የችግር ጊዜ ድጋፍና ወደ ማኅበራዊ ወይም የጤና አገልግሎቶች ሪፈራል ሊያቀርቡ ይችላሉ። ኢድድር (Iddir) እና ሌሎች ባህላዊ የመረዳዳት ቡድኖች፣ ተስፋፋ ቤተሰቦችና የማኅበረሰብ መረቦችም ድጋፍ ይሰጣሉ፤ ምን ያህል እንደሚደርሱ ግን እንደ አካባቢው ይለያያል። የምርታማ ደኅንነት መረብ ፕሮግራም (Productive Safety Net Programme)፣ የከተማ ምርታማ ደኅንነት መረብ ፕሮግራም (Urban Productive Safety Net Programme)፣ መሠረታዊ አገልግሎቶች፣ የጤና ወይም የማኅበራዊ መድን፣ እንዲሁም ለተጋላጭ ልጆች፣ ለአረጋውያንና ለአካል ጉዳተኞች የሚሰጡ ድጋፎች በኢትዮጵያ የማኅበራዊ ጥበቃ ማዕቀፍ ውስጥ ይሠራሉ። ብቁነት እንደ ፕሮግራሙ፣ የተጋላጭነት ግምገማና አካባቢው ይወሰናል። የቤተሰብ ግጭት ወይም ጥቃት የሴቶችና ማኅበራዊ ጉዳዮች ቢሮዎችን፣ የጤና አገልግሎቶችን፣ ፖሊስን፣ ዐቃቤ ሕግን፣ ፍርድ ቤቶችንና ማኅበራዊ ሠራተኞችን ሊያሳትፍ ይችላል። የተቀናጁ የፍትሕና እንክብካቤ አንድ ማዕከል (Integrated One-Stop Justice and Care Centers) ባሉበት ቦታ የሕግ፣ የጤናና የጥበቃ ድጋፎችን በአንድ ላይ ሊያቀርቡ ይችላሉ። የማኅበረሰብ የፍትሕ ማዕከላትና ባህላዊ ፍትሕ በአካባቢው ተደራሽ ሊሆኑ ይችላሉ፤ ተግባራዊና ሕጋዊ ውጤታቸው ግን ከመደበኛ ፍርድ ቤት ውሳኔ ጋር እኩል ነው ብሎ በራሱ መገመት አይቻልም። ጋብቻ በሞት፣ በፍርድ ቤት መፍረስ፣ በመሻር ወይም በፍቺ በሕጋዊ መንገድ ያበቃል። ፍቺ በጋራ ስምምነት ወይም ከአንዱ ወይም ከሁለቱም ተጋቢዎች በሚቀርብ አቤቱታ ሊጀምር ይችላል፤ ፍርድ ቤቱም እውነተኛ ስምምነትን፣ ሕጋዊነትን፣ ሥነ ምግባርን፣ የልጆችን ደኅንነትና የተጋቢዎችን ጥቅም ያገናዝባል። ለረጅም ጊዜ ተለያይቶ መኖር በደኅና ሁኔታ በፍርድ ቤት የሚደረግን ፍቺ አይተካም። ፍቺ የልጅ እንክብካቤን፣ የኑሮ ድጋፍንና ንብረትን ሊነካ ይችላል፤ የሞት ምዝገባና የሞት ማረጋገጫ ደግሞ የቤተሰብ መዝገቦችንና ከተረፉ የቤተሰብ አባላት ጋር የተያያዙ አገልግሎቶችን ለማዘመን ያስችላሉ። ቋንቋ፣ የገጠር ወይም የአርብቶ አደር አካባቢ ነዋሪነት፣ ግጭት፣ መፈናቀልና ከተቋማት ያለ ርቀት መደበኛ አገልግሎቶች ምን ያህል በፍጥነት እንደሚገኙ ሊቀይሩ ይችላሉ።