פּאָליטיק אין פֿראַנקרײַך

פֿראַנקרײַך איז אַ דעמאָקראַטישע רעפּובליק אין אייראָפּע. איר איצטיקע קאָנסטיטוציאָנעלע סיסטעם ווערט געוויינטלעך גערופן די פֿינפֿטע רעפּובליק (Cinquième République). די קאָנסטיטוציע צעטיילט די עפֿנטלעכע מאַכט צווישן נאציאנאַלע אינסטיטוציעס, בשעת זי באַשיצט דעמאָקראַטישע רעגירונג און די הערשאַפֿט פֿון געזעץ. דער פרעזידענט פֿון דער רעפּובליק איז דער קאָפּ פֿון שטאַט און ווערט דירעקט אויסגעקליבן דורך די בירגער. דער פרעזידענט באַשטימט דעם פרעמיער־מיניסטער, האָט וויכטיקע אויפֿגאַבעס אין נאציאנאלער פירערשאַפֿט, אויסערן־ענינים און פאַרטיידיקונג, און קען אויספירן אַנדערע קאָנסטיטוציאָנעלע מאַכטן. פּרעזידענטישע מאַכט איז באַטייטיק, אָבער נישט אומבאַגרענעצט. דער פרעמיער־מיניסטער פֿירט די רעגירונג, וואָס גרייט צו פּאָליטישע פּלענער און פירט די נאציאנאַלע אַדמיניסטראַציע. מיניסטאָרן זענען פאַראַנטוואָרטלעך פֿאַר געביטן ווי בילדונג, פינאַנצן, יוסטיץ, געזונט און דער סביבה. די רעגירונג מוז אַרבעטן אין די גרענעצן פֿון דער קאָנסטיטוציע און די געזעצן, און די נאַציאָנאַלע אַסעמבלי (Assemblée nationale) האַלט זי פּאָליטיש פֿאַראַנטוואָרטלעך. דער פראנצויזישער פּאַרלאַמענט האָט צוויי קאַמערן. די אַסעמבלי ווערט דירעקט אויסגעקליבן און האָט די באַשלוסנדיקע ראָלע ווען עס גייט וועגן דעם צי די רעגירונג בלײַבט אין אַמט. דער סענאַט (Sénat) רעפּרעזענטירט די טעריטאָריאַלן קהילות פֿון פֿראַנקרײַך און נעמט אָנטייל אין דורכקוקן און אָננעמען געזעצגעבונג. פּאָליטיש לעבן נעמט אַרײַן פּרעזידענטישע, פּאַרלאַמענטאַרישע, לאקאַלע און אייראפעישע וואלן. פילע וויכטיקע וואלן נוצן אַ צוויי־רונדיגן סיסטעם: אויב דער ערשטער רונד ברענגט נישט דעם נייטיקן רעזולטאַט, גייען די פֿירנדיקע קאַנדידאַטן ווייטער אין אַ צווייטן רונד. דאָס מוטיקט אָפֿט אַליאַנצן צווישן פּאַרטייען און קאַנדידאַטן. פֿראַנקרײַך האָט עטלעכע פּאָליטישע טראַדיציעס, נישט בלויז צוויי שטענדיקע לאגערן. פּאַרטייען און באַוועגונגען קענען זיך אידענטיפיצירן מיט דער לינקער, צענטער, רעכטער, ענווייראָנמענטאַלער פּאָליטיק, נאַציאָנאַליזם אָדער אַנדערע אידעען. קאָאַליציעס און פּאַרלאַמענטאַרישע אפמאכן ווערן ספּעציעל וויכטיק ווען קיין איין גרופּע קאָנטראָלירט נישט די נאַציאָנאַלע אַסעמבלי. אַ ספּעציעלע סיטואַציע, גערופן קאָהאַביטאַציע (cohabitation), קען אויפֿשטיין ווען דער פרעזידענט און די פּאַרלאַמענטאַרישע מערהייט קומען פֿון קעגנזייטיקע פּאָליטישע לאגערן. דער פרעזידענט מוז דעמאָלט באַשטימען אַ פרעמיער־מיניסטער, וואָס קען זיך פֿאַרלאָזן אויף דער נאַציאָנאַלער אַסעמבלי. אין דער פּראַקטיק רוקט זיך די אינערלעכע פירערשאַפֿט שטאַרקער צום פרעמיער־מיניסטער און דער רעגירונג. עפֿנטלעכע מאַכט עקזיסטירט אויך אונטער דער נאציאנאלער מדרגה. קאָמונעס, דעפּאַרטמענטן און ראיאנען האָבן אויסגעוויילטע ראַטן און באַהאַנדלען באַשטימטע לאקאַלע אָדער ראיאנישע אויפֿגאַבעס, בשעת פּרעפעקטן רעפּרעזענטירן דעם נאציאנאלן שטאַט אין טעריטאָריאַלן געביטן. פֿראַנקרײַך בלײַבט אַ יוניטאַרער שטאַט, דעריבער אויספירן די אויטאָריטעטן מאַכטן וואָס ווערן געגעבן אין דעם נאציאנאלן לעגאַלן ראַם. בירגער קענען אָנטייל נעמען אויסער אָפּגעבן שטימע דורך זיך צוטשעפּען צו אַסאָציאַציעס, פּאַרטייען אָדער אַרבעטער־פֿאַראיינען, זיך ווענדן צו אויסגעוויילטע פארשטייערס, אָנטייל נעמען אין לעגאַלע עפֿנטלעכע אסיפות, אונטערשרײַבן פּעטיציעס און דעמאָנסטרירן בשלום. אומאָפּהענגיקע געריכטן, קאָנסטיטוציאָנעלע איבערקוק, זשורנאַליזם און אָרגאַניזירטע ציווילע געזעלשאַפֿט העלפֿן שטעלן די עפֿנטלעכע מאַכט אין פֿראַגע אָדער באַגרענעצן איר. פּאָליטיק אין פֿראַנקרײַך נעמט דעריבער אַרײַן סײַ פאָרמעלע אינסטיטוציעס סײַ אַקטיווע עפֿנטלעכע דעבאַטע.