וואַלן אין דײַטשלאַנד

וואַלן געבן די וואַל־באַרעכטיקטע אין דײַטשלאַנד די מעגלעכקייט צו באַשטימען פּאָליטישע פֿאַרטרעטונגען. מען קלײַבט צווישן אַנדערן פֿאַרן בונדעסטאַג, די לאַנד־פּאַרלאַמענטן, אָרטיקע פֿאַרטרעטונגען און דעם אייראָפּעיִשן פּאַרלאַמענט. יעדע פֿון די וואַלן באַטרעפֿט אַן אַנדער פּאָליטישן ניוואָ. דעמאָקראַטישע וואַלן פֿאָלגן יסודותדיקע וואַל־פּרינציפּן. זיי זאָלן זײַן אַלגעמיינע, דירעקטע, פֿרײַע, גלײַכע און געהיימע. קיינער טאָר ניט ווערן געצוווּנגען צו קלײַבן אַ געוויסע פּערזאָן אָדער פּאַרטיי, אָדער אַרויסצוגעבן די אייגענע באַשלוס. בײַ בונדעסטאַג־וואַלן פֿאַרבינדט דער דײַטשישער סיסטעם די אויסוואַל פֿון מענטשן מיט דער אויסוואַל פֿון פּאַרטייען. אויפֿן שטים־צעטל זענען דערפֿאַר דאָ אַן ערשטע שטימע און אַ צווייטע שטימע. די ערשטע שטימע איז פֿאַר אַ מענטש אינעם וואַל־קרײַז, בעת די צווייטע שטימע איז בפֿרט באַשטימענדיק פֿאַר דער צוזאַמענשטעלונג פֿונעם בונדעסטאַג לויט פּאַרטייען. בײַ לאַנדטאַג־וואַלן באַשטימען די וואַל־באַרעכטיקטע דאָס פּאַרלאַמענט פֿון זייער פֿעדעראַלן לאַנד. די גענויע אויסשטעלונג פֿון וואַל־רעכט קען זײַן אַנדערש צווישן לענדער. דערפֿאַר זאָל מען באַמערקן די באַאַמטע אנווײַזונגען אויפֿן באַטרעפֿנדיקן שטים־צעטל. קאָמונאַלע וואַלן באַטרעפֿן פּאָליטישע פֿאַרטרעטונגען אויפֿן אָרט, למשל אין געמיינדעס, שטעט אָדער קרײַזן. לויטן פֿעדעראַלן לאַנד קענען וואַלער האָבן עטלעכע שטימען און זיי צעטיילן צווישן פֿאַרשיידענע מענטשן. אָרטיקע אַמטירער, ווי בירגערמײַסטער אָדער בירגערמײַסטערין, קענען אויך ווערן אויסגעקליבן דירעקט. בײַ דער אייראָפּע־וואַל ווערן אויסגעקליבן די דײַטשישע מיטגלידער פֿונעם אייראָפּעיִשן פּאַרלאַמענט. די וואַל באַטרעפֿט פּאָליטישע באַשלוסן פֿון דער אייראָפּעיִשער פֿאַראייניקונג. זי איז צו אונטערשיידן פֿון בונדעסטאַג־, לאַנדטאַג־ און קאָמונאַלע וואַלן. פֿאַר אַ וואַל באַקומען רעגיסטרירטע וואַל־באַרעכטיקטע געוויינטלעך אַ וואַל־באַריכטיקונג. אין איר שטייען דער וואַל־אָרט און אָרגאַניזאַטאָרישע אנווײַזונגען. מען קען שטימען אינעם וואַל־אָרט אָדער לויט די גילטיקע כּללים מיט בריוו־וואַל. אינעם וואַל־אָרט ווערט די באַשלוס אומבאַמערקט גענומען. דער אויסגעפֿילטער שטים־צעטל קומט אין דער וואַל־קעסטל און ווערט שפּעטער אויסגעציילט מיט די אַנדערע שטימען. וואַל־העלפֿער זאָרגן פֿאַר אַ מסודר און נאָכפֿאָלגבאַרן פּראָצעדור. וואַלן דערמעגלעכן פֿרידלעכע מאַכט־בײַטן און געבן פּאָליטישע באַשלוסן דעמאָקראַטישע לעגיטימאַציע. זיי גאַראַנטירן אָבער ניט אַז יעדער איינצלנער מיינונג וועט ווערן אויסגעפֿירט. מערהייטן, מינדערהייט־רעכט, קאָאַליציעס און פּאַרלאַמענטאַרע באַראַטונג געהערן דעריבער אויך צום דעמאָקראַטישן סיסטעם. ווער ס׳טאָר ניט שטימען אָדער וויל ניט, קען נאָך אַלץ נאָכפֿאָלגן פּאָליטישע דיסקוסיעס און זיך באַטייליקן אויף אַנדערע פֿרידלעכע אופֿנים. קינדער און יוגנטלעכע קענען למשל נוצן יוגנט־פֿאַרטרעטונגען, תּלמיד־פֿאַרטרעטונגען אָדער אָרטיקע באַטייליקונגס־אָפֿערס. אַן אינפֿאָרמירטער באַשלוס הייבט אָן דערמיט, אַז מען שיידט אָפּ די אויפֿגאַבעס פֿונעם באַטרעפֿנדיקן ניוואָ און פֿאַרשיידענע פּאָליטישע פֿאָרשלאָגן.