Almanya de Tarih

Almanya demê dirêj de yew dewletê milli yewbiyayey nêbî. İmparatoriya Kutsî ya Romayî de prenslikan, şaran u erdanê ruhaniyan zaf bî, her yew bi hakimiyetê xo. Reformasyonê serê sedsala 16an de din, siyaset, perwerde u rojaneğî vurnayî. Cıwakerdişê mıntıqayanê katolîk u protestan ferqê herêmî yê dirêjdemî viraşt. Sedsala 19an de hereketê milli, sanayî u şarê büyî. Bi avakerdişê İmparatoriya Almanya, serrê 1871 de dewletê milli yê Almanya, bin rêberiya Prusya, vejîya. Cengê Yewin yê Cîhanî şîdet, tengî u qedîyayîşê monarşiyê anî. Komara Weimarê peyê cengan, demokrasiya parlamenterî ya yewin bo Almanya bî; labelê krîzê siyasî u aborî yê giran de mexlul bî. Serrê 1933 de Nasyonal Sosyalîstan diktatorîya avakerde. Milyonan mirovî qetil û şewitnayî, taybetî Holokostî de; cengê kriminalî dest pê kerde u bingeyê demokrasiya û dewletê hiqûqî xerab kerde. Peynîya Cengê Dıwên yê Cîhanî de Almanya işgal bî û serrê 1949 de pare bî. Rojawayî de Komara Federalî ya Almanya wek demokrasiya parlamenterî vejîya; rojhilatî de Komara Demokratîk ya Almanya wek dewletê sosyalîstî bin rêberiya partiya dewletî bî. Revolusyonê aştiyane yê Komara Demokratîk ya Almanya û ketışê Dîwarê Berlîn rêyê tekrar yewbiyayîşî akerd. Serrê 1990 ra Almanya dîsa yew dewlet o, labelê tecrube û tesîrê parçebiyayîşî hinekî dewam kenê. Nika Almanya xo wek demokrasiya federalî û parçeyê Ewropa fam kena. Bîranîna diktatorî, ceng û taqîbê, perwerdeya siyasî, kulturê bîranayîşî û parastişê rûmetê mirovî şekil dana. Tarix tena de bûyeranê siyasî yê mezinan de nîşan nêdayeno. Avahî, heykel, gotışê malbatan, adetê herêmî û muzey nîşan danê ke mirovî demanê cıwazan de senî jiyenê.