ભારતમાં વ્યવસાય

ભારતમાં વ્યવસાય એ આવકના બદલામાં માલ અથવા સેવાઓ પૂરી પાડતી ગોઠવેલી પ્રવૃત્તિ છે. તે સ્થાનિક રીતે, ઑનલાઇન, અનેક રાજ્યોમાં અથવા વિશાળ પુરવઠા-શૃંખલાના ભાગરૂપે કામ કરી શકે છે. એકલ માલિકી (sole proprietorship) એ નાના વ્યવસાયનું સામાન્ય સ્વરૂપ છે, જેમાં એક વ્યક્તિ પ્રવૃત્તિની માલિકી અને નિયંત્રણ ધરાવે છે. રોજિંદા સંચાલનમાં તે સરળ છે, પરંતુ વ્યવસાય અને માલિકની જવાબદારી વચ્ચે સ્પષ્ટ અલગાવ ઓછો હોય છે. ભાગીદારીમાં લોકો સંમત શરતો હેઠળ સાથે મળીને વ્યવસાય ચલાવે છે. લેખિત ભાગીદારી કરારથી યોગદાન, નફાની વહેંચણી, સત્તા, નિર્ણય લેવાની રીત અને બહાર નીકળવાની ગોઠવણ નક્કી કરવામાં મદદ મળે છે. મર્યાદિત જવાબદારી ભાગીદારીને સામાન્ય રીતે એલએલપી (LLP) કહે છે. તેમાં અલગ કાનૂની માળખું અને ભાગીદારી જેવી સંચાલન પદ્ધતિ જોડાય છે. કંપની એ અલગ કાનૂની સ્વરૂપ છે, જેમાં શેર દ્વારા માલિકી હોય છે અને વધુ ઔપચારિક વહીવટ તથા રેકોર્ડ રાખવા પડે છે. સહકારી મંડળીઓ સમાન આર્થિક જરૂરિયાતોને આધારે બનેલી સભ્ય-માલિકીની સંસ્થાઓ છે. ઉત્પાદક જૂથો, સ્વસહાય જૂથો, કુટુંબના વ્યવસાયો અને સામાજિક ઉદ્યોગો પણ ભારતના વ્યવસાયિક ક્ષેત્રના મહત્વના ભાગ છે, જોકે બધાં એક જ કાનૂની સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરતા નથી. એમએસએમઈ (MSME) એટલે સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ; ભારતમાં વ્યવસાયના વર્ગીકરણ માટે વપરાતો આ એક પ્રચલિત શબ્દ છે. સ્ટાર્ટઅપ સામાન્ય રીતે નવીન અથવા વિસ્તારી શકાય એવું મોડેલ શોધતા નવા સાહસને કહે છે, પરંતુ દરેક નવો નાનો વ્યવસાય સ્ટાર્ટઅપની જેમ કામ કરતો નથી. વ્યવસાયની સામાન્ય પ્રક્રિયા ગ્રાહકની સમસ્યા ઓળખવાથી શરૂ થઈને પ્રસ્તાવની ચકાસણી, સ્વરૂપની પસંદગી, નોંધણી અને હિસાબની વ્યવસ્થા, જરૂરી વસ્તુઓ મેળવવી, વેચાણ, ચુકવણી વસૂલવી અને રેકોર્ડ રાખવા સુધી જાય છે. આવશ્યકતાઓ પ્રવૃત્તિ, સ્થળ, કદ, કામદારો અને માલ અથવા સેવાઓ પર આધારિત હોય છે. વ્યવસાય સ્વતંત્રતા, રોજગાર, સંપત્તિ અને સ્થાનિક ઉકેલો ઊભા કરી શકે છે. તેની મર્યાદાઓમાં અનિશ્ચિત માંગ, ન મળેલી ચુકવણી, દેવું, સ્પર્ધા, નિયમપાલનનું કામ, ભાગીદારો વચ્ચેના વિવાદો, પુરવઠાની સમસ્યાઓ અને નફાની કોઈ ખાતરી ન હોવી સામેલ છે.